Του Παύλου Δούβλη

Η απορία που μοιάζει με το αν <<το αυγό έκανε την κότα, ή η κότα το αυγό>> πρώτα μου δημιουργήθηκε όταν έψαχνα ό,τι σχετικό μπορούσα να βρω για την ζωή του Παλαμήδη. Το θέμα μου τότε ήταν ο Τρωικός Πόλεμος και συγκεκριμένα όταν έψαχνα οτιδήποτε σχετικό με την συμβολή του Παλαμήδη στον πόλεμο. Το βρήκα επίσης μπροστά μου κι όταν θέλησα να μάθω κάτι περισσότερο για τις αρχές τις επεξεργασίας του χαλκού και των παραγώγων του, καθώς και για τις ρίζες και την εξέλιξη της γραφής της ελληνικής γλώσσας. Τα παραπάνω θέματα φαινομενικά είναι τελείως άσχετα μεταξύ τους αλλά τα συνδέει μέσω της ελληνικής μυθολογίας και σύγχρονων απόψεων, ένας παράξενος κοινός παράγοντας: Οι Φοίνικες.

Η  ΑΠΟΡΙΑ

Αυτό το ερώτημα – απορία που μοιάζει με το αν <<το αυγό έκανε την κότα, ή η κότα το αυγό>> πρώτα μου δημιουργήθηκε όταν έψαχνα ό,τι σχετικό μπορούσα να βρω για την ζωή του Παλαμήδη. Το θέμα μου τότε ήταν ο Τρωικός Πόλεμος και συγκεκριμένα όταν έψαχνα οτιδήποτε σχετικό με την συμβολή του Παλαμήδη στον πόλεμο. Το βρήκα επίσης μπροστά μου και όταν θέλησα να μάθω κάτι περισσότερο για τις αρχές τις επεξεργασίας του χαλκού και των παραγώγων του, καθώς και για τις ρίζες και την εξέλιξη της γραφής της ελληνικής γλώσσας. Τα παραπάνω θέματα φαινομενικά είναι τελείως άσχετα μεταξύ τους αλλά τα συνδέει μέσω της ελληνικής μυθολογίας και σύγχρονων απόψεων, ένας παράξενος κοινός παράγοντας: Οι Φοίνικες.

Γιατί τον λέω παράξενο παράγοντα; Διότι μέχρι και σήμερα (2025) κανένας δεν λέει με βεβαιότητα ότι ξέρει ποιοι ήταν, πού ζούσαν, ή ποιον πολιτισμό αντιπροσωπεύουν, διότι και μόνο η αναφορά σε γραφή και μεταλλουργία πριν μερικές χιλιάδες χρόνια “φωνάζουν” για ανεπτυγμένο πολιτισμό ο οποίος αφήνει αποτυπώματα. Δεν γίνεται αλλιώς. Πληκτρολογώντας  την σχετική λέξη στη Βικιπαίδεια, αλλά και σε άλλες σύγχρονες πηγές, βρέθηκα σε ένα πραγματικό πέπλο ομίχλης. Δεν υπάρχει καμμιά σαφής απάντηση για την γραμμική γραφή “Α”, τα σύμβολα της ελληνικής γραμμικής “Β” και την αντικατάστασή τους από το “σύγχρονο” ελληνικό αλφάβητο το οποίο αναφέρεται σαν Φοινικικό. Είναι λογικό ή πιο σωστά είναι δυνατό την εξέλιξη της ελληνικής γραφής, ή πιο συγκεκριμένα την απλοποίησής της διότι υπήρχε με την αντικατάσταση των συμβόλων της, να την πραγματοποιεί ένας “ξένος” λαός; Αυτό κι αν είναι παράξενο, εκτός αν δεχθούμε ότι οι Φοίνικες είναι ελληνικό φύλο.

Έπρεπε λοιπόν αναγκαστικά να ψάξω σε “εύκολες”, για έναν ερασιτέχνη, πηγές. Άρχισα με το πρώτο βιβλίο “Κλειώ” του Ηρόδοτου και για καλή μου τύχη η εξιστόρηση αρχίζει με τους Φοίνικες, τους οποίους ο Ηρόδοτος θεωρεί υπεύθυνους για την έχθρα που προέκυψε μεταξύ των ελληνικών βασιλείων στην Ευρώπη και των “βάρβαρων” λαών της περσικής αυτοκρατορίας στην Ασία και για να το δικαιολογήσει αρχίζει την εξιστόρηση από τον μύθο της Ιούς. Η διάκριση μεταξύ πολιτισμένων και βαρβάρων, ή Ευρωπαίων και Ασιατών, εκτός από την ρατσιστική χροιά, τονίζει και το χάσμα μεταξύ Ευρώπης και Ασίας. Όλοι γνωρίζουμε ότι μέχρι σήμερα αυτό το χάσμα καλύπτεται από τα νησιά του Αιγαίου και ίσως αυτά ακριβώς να αποτελούν την λύση στο γρίφο μας.

Η άποψη αυτή είναι πολύ ρομαντική αλλά αφήνει και πολλές απορίες οι οποίες με τη σειρά τους, ίσως και κατάλληλα τονισμένες, οδηγούν στην σημερινή “ομίχλη”. Βέβαια το πιο πιθανό είναι ότι ο Ηρόδοτος δεν θα μπορούσε να φαντασθεί ότι θα υπάρξουν άνθρωποι (πόσο μάλλον όλη η ανθρωπότητα) που δεν θα ξέρουν ποιοι είναι, ή που ζουν οι Φοίνικες. Στη συνέχεια βέβαια μας δίνει στίγμα αφού λέει ότι “οι νησιώτες δεν είχαν κάτι να φοβηθούν από τους Πέρσες… αφού οι Φοίνικες δεν είχαν υποταχθεί σε αυτούς… οι οποίοι (Πέρσες) δεν ήταν αξιόλογη ναυτική δύναμη…”. Άρα ο πατέρας της ιστορίας μας λέει σαφώς ποιοι είναι οι νησιώτες. Αλλά και στη συνέχεια μας ξεκαθαρίζει ότι ο Θαλής ο Μιλήσιος είναι Φοίνικας με καταγωγή από τους πρώτους αποίκους της περιοχής και συγκεκριμένα από το σόι του Κάδμου. Κατά τον Στράβωνα οι πρώτοι άποικοι της Μιλήτου ήταν Κρητικοί κι έτσι κάπως η ιστορία δένει.

Ο  ΜΥΘΟΣ

Ο Ηρόδοτος έζησε σε ιστορικούς χρόνους και για να δώσει ένα βάθος στην αφήγησή του, μας μεταφέρει μερικές χιλιάδες χρόνια πίσω στα χωράφια της μυθολογίας. Ο μύθος ακούγεται μεν πολύ ευχάριστα αλλά η κατανόηση και η προσπάθεια σύνδεσής του με την ιστορία μοιάζει σαν άσκηση “πολλαπλών επιλογών”. Όχι μόνο δεν είναι εύκολη υπόθεση αλλά δεν ξέρεις αν η επιλογή σου είναι σωστή. Ο Ηρόδοτος μετά, προφανώς από αρκετή σκέψη, αποφασίζει να αρχίσει την αφήγηση από την μυθική Αργίτισσα Ιώ.

Μια φορά κι ένα καιρό, σύμφωνα με το μύθο, ζούσε στο Άργος μια όμορφη κοπέλα που την έλεγαν Ιώ και ήταν, λέει, κόρη του βασιλιά του Άργους Ίναχου. Βέβαια και ένα ξεροπόταμο της περιοχής το λένε επίσης Ίναχο. Θες η τύχη, θες οι ικανότητες της κοπέλας, η Ιώ εξελίχθηκε σε σημαντική μορφή σε όλη την ανατολική Μεσόγειο, μιας και ασχολούνται με το πρόσωπό της εκτός από την ελληνική, η περσική και η αιγυπτιακή μυθολογία. Ακόμα και η ιστορία της γέννησης του Μωυσή φέρνει κάτι από την γέννηση του γιού της, του Έπαφου.

Η ελληνική εκδοχή του μύθου μας λέει ότι την όμορφη Ιώ την ερωτεύεται ο Δίας, μένει έγκυος, το παίρνει είδηση η Ήρα που είναι και λίγο ζηλιάρα και ποιος είδε τη Θεά και δεν την φοβήθηκε. Την αρχίζει στο κυνήγι “θα δεις τι θα πάθεις μωρή…” και άλλα τέτοια, τρέχει η Ιώ να γλυτώσει, φθάνει στην Αίγυπτο και εκεί στις όχθες του Νείλου γεννάει ένα αγοράκι τον Έπαφο. Θεϊκός δάκτυλος θα έλεγε κάποιος παρ’ ότι η Ήρα συνεχίζει το κυνήγι μεταμορφώνοντας την Ιώ σε αγελάδα.

Ο Ηρόδοτος όμως που είχε πάει και στα ξένα μας αναφέρει και την εκδοχή των Περσών για τον μύθο. Αυτοί λένε ότι την Ιώ και μερικές άλλες κοπέλες από το Άργος, τις απήγαγαν ο Φοίνικας καπετάνιος και οι ναύτες ενός φοινικικού πλοίου, όταν πήγαν στη σκάλα να ψωνίσουν ότι χρειάζονταν από την πραμάτεια του πλοίου. Το πλοίο έφυγε για Αίγυπτο κι έτσι η Ιώ βρέθηκε έγκυος στις όχθες του Νείλου. Οι Φοίνικες που ήξεραν λέει το θέμα από μέσα, ξεκαθαρίζουν ότι η Ιώ ήταν ερωτευμένη με τον Φοίνικα καπετάνιο του πλοίου κι ότι τον ακολούθησε με την θέλησή της. Τι πιο φυσιολογικό από το να θέλουν να συνεχίσουν μαζί τη ζωή τους ένα ζευγάρι ερωτευμένων. Αυτές οι εκδοχές του μύθου δέχονται ανθρώπινο δάχτυλο στην γέννηση του Έπαφου.

Η ουσία είναι, κι αυτό πρέπει να το κρατήσουμε, ότι είχαμε γάμο ενός πλούσιου Φοίνικα καπετάνιου με μια όμορφη Αργίτισσα οι οποίοι έζησαν με βάση την Αίγυπτο, όπου μεγάλωσαν με επιμέλεια το γιό τους, πιθανά και τις εγγονές τους. Η οικογένεια του Έπαφου έμελλε στη συνέχεια να επηρεάσει σημαντικά και σε πολλούς τομείς όλους τους λαούς της περιοχής. Ίσως και η Ήρα να μην ήταν υπεύθυνη για την μεταμόρφωση μιας όμορφης γυναίκας σε “αγελάδα”, συμβαίνουν συχνά και σήμερα κάτι τέτοια, γι’ αυτό σημασία έχει το συμπέρασμα που βγαίνει από τον μύθο και πρέπει να το κρατήσουμε. Αυτή την εποχή, πριν τέσσερες χιλιάδες χρόνια και βάλε, αποδεικνύεται από τις εμπορικές και κοινωνικές σχέσεις ότι υπάρχει αρμονικότατη συνύπαρξη μεταξύ των κατοίκων της σημερινής Ελλάδας και της Αιγύπτου με τους “Φοίνικες”.

Η ζωή (ο μύθος) συνεχίζεται κι ο Έπαφος εξελίχθηκε σε μεγάλη μορφή στην Αίγυπτο, ίσως μάλιστα να ταυτίζεται και με τον τοπικό θεό Άποφη. Εγγόνια από την κόρη του Λιβύη είναι οι Βήλος και Αγήνορας οι οποίοι επίσης παίζουν σημαντικό ρόλο στη συνέχεια: Ο Βήλος στην Αίγυπτο κι ο Αγήνορας γίνονται, λέει, βασιλιάδες της Φοινικικής Τύρου. Εδώ πρέπει να πούμε ότι η Τύρος εκείνη την εποχή ήταν ένα μικρό νησάκι με σημαντικό εμπορικό λιμάνι κοντά στις ακτές του σημερινού Λιβάνου. Ο Βήλος είναι πατέρας του Δαναού ο οποίος επιστρέφει στο Άργος, εκμεταλλεύεται την συγγένεια που είχε η προγιαγιά του Ιώ, ανεβαίνει στο θρόνο και διδάσκει, λέει, τα γράμματα στο Άργος.

Εστιάζοντας στον Αγήνορα βλέπουμε ότι παντρεύεται την Τηλέφασσα κι αποκτούν τρεις γιούς και μια κόρη. Πρόκειται για τους Κάδμο, Κίλικα και Φοίνικα και η κοπελιά είναι η Ευρώπη. Η ιστορία της Ευρώπης είναι γνωστή αφού στη φάση μπαίνει πάλι ο Δίας. Όταν την είδε ο Δίας την ερωτεύθηκε αμέσως, ίσως του θύμισε και την Ιώ στα νιάτα της, μεταμορφώνεται σε ταύρο και την απαγάγει. Περνάει, με την Ευρώπη στην πλάτη, την θάλασσα και φθάνουν στην Κρήτη. Ο μύθος θέλει να αποκτά η Ευρώπη με τον θεό τρεις γιούς: Τον Μίνωα, τον Ροδάμανθυ και τον Σαρπηδόνα, ενώ σύμφωνα δε με άλλη εκδοχή και τους Δώδωνα και Αιακό. Άρα στην εξίσωση μπαίνει επίσημα και η Κρήτη αφού ο μακρινός απόγονος της Ιούς ο Μίνωας βάζει τα θεμέλια του περίφημου πολιτισμού και το όνομά του γίνεται τίτλος.

Αν γυρίσουμε πίσω στον Αγήνορα βλέπουμε ότι είναι απαρηγόρητος και αναθέτει στους τρεις γιούς του να ψάξουν παντού στον γνωστό κόσμο να βρουν την αδελφή τους και να κάνουν ό,τι είναι δυνατόν για να την φέρουν πίσω, αλλιώς να μην επιστρέψουν. Η αναζήτηση ήταν μάταιη αφού δεν μπόρεσαν να εντοπίσουν πουθενά την αδελφή τους και τα παιδιά έμειναν στα ξένα. Μπορεί να μην βρήκαν την αδελφή τους αλλά οι γιοί του Αγήνορα προκόβουν στα μέρη που πήγαν. Έτσι, ο Κίλικας δίνει το όνομά του στην Κιλικία, ο Φοίνικας στη Φοινίκη και ο Κάδμος μαζί με την μητέρα του ψάχνει χωρίς αποτέλεσμα σε όλο τον Ελλαδικό χώρο.

Από τον Μινωικό πολιτισμό έχουμε πλέον αρκετά χειροπιαστά αρχαιολογικά ευρήματα ώστε να έχουμε σχετικά καλή προσέγγιση για την πραγματική εικόνα της Κρήτης αυτές τις χιλιετίες. Πριν όμως δούμε αν τυχόν μπορούν να φωτίσουν τον μύθο, πρέπει να δούμε ό,τι φθάνει σε μας σχετικά με τον Κάδμο. Δεν τον λες και “ήρωα” το αντί-ήρωας του πάει καλύτερα, αλλά όποια πέτρα κι αν σηκώσεις θα τον βρεις μπροστά σου. Όλοι ξέρουμε ότι κατά τον μύθο είναι ο ιδρυτής της Θήβας, της ελληνικής με τις επτά πύλες (η Εκατονταπυλιανή ήταν στην Αίγυπτο), αλλά λίγοι ξέρουν ότι όπου πήγε μπορεί να μην βρήκε την Ευρώπη, μετέδωσε όμως τα γράμματα και την μεταλλουργία. Τον βρίσκεις εκτός από την Θήβα, στη Ρόδο, στη Θάσο, στη Σαμοθράκη, στη Θράκη όπου έθαψε την μητέρα του ακόμη και στην Ιλλυρία στην οποία για ένα διάστημα ανακηρύχθηκε βασιλιάς.

Τελικά βλέπουμε ότι κανένας από τους γιούς του Αγήνορα δεν πήγε να ψάξει την Ευρώπη στην Κρήτη, παρ’ ότι το μαντάτο είχε διαδοθεί (ο κόσμος το έχει τούμπανο θα λέγαμε σήμερα). Αυτό μας λέει ένας μύθος του Ηρακλή ό οποίος μετά από εντολή του βασιλιά του Άργους Ευρυσθέα, πήγε λίγο αργότερα στην Κρήτη για να φέρει ζωντανό στο Άργος, τον παράξενο ταύρο ο οποίος είχε χρησιμοποιηθεί για την αρπαγή της Ευρώπης. Πράγματι ο Ηρακλής κατόρθωσε να φέρει τον ταύρο στον Ευρυσθέα (έβδομος άθλος), ο βασιλιάς τον αφήνει ελεύθερο και ο Ταύρος μαινόμενος τα κάνει όλα λίμπα στην γύρω περιοχή από την Σπάρτη μέχρι τον Μαραθώνα. Με πολύ κόπο, χρειάσθηκε λένε και η συμβολή του Θησέα για να μπει τέλος στη καταστροφική δράση του παράξενου Ταύρου.

ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ

Πάνω-κάτω αυτά φθάνουν σε μας από τους μύθους. Παράλληλα με αυτά, έχουμε σήμερα αρκετά ιστορικά δεδομένα από την εποχή της διάσημης Ιούς μέχρι την αρχή της ιστορίας τα οποία κανονικά πρέπει με κάποιο τρόπο να δένουν με την μυθολογία διότι περιγράφουν, σαφώς από άλλη οπτική, την ίδια εποχή. Τα μη αμφισβητούμενα ιστορικά δεδομένα είναι αρχικά ο μινωικός πολιτισμός και οι περίφημοι μεταλλουργοί Μινύες, είναι οι γραμμικές γραφές “Α” και “Β”, οι πηγές από την Αίγυπτο, χωρίς να ξεχνάμε τα πολλά διάσπαρτα αρχαιολογικά ευρήματα. Ορόσημα είναι το τέλος του μινωικού πολιτισμού με τον προσδιορισμό της καταστροφής των ανακτόρων και η γνωστή μεγάλη έκρηξη του ηφαιστείου της Θύρας.

Σε αυτά ήρθε τελευταία να προστεθεί και η επιβεβαίωση ενός ακόμη μύθου, αυτός του κατακλυσμού της Σαμοθράκης. Κάποιος θα αναρωτηθεί τί σχέση μπορεί να έχει αυτό το γεγονός (δεν είναι πια μύθος) με την υπόθεσή μας. Κι όμως έχει και μάλιστα καίρια. Πρόσφατα, δύο Αμερικανοί γεωλόγοι προσδιόρισαν την εποχή που, μετά το τέλος της τελευταίας περιόδου των πάγων, τα νερά του Εύξεινου Πόντου ξεχύθηκαν στη Μεσόγειο προκαλώντας τεράστιες καταστροφές και αλλαγές στη μορφολογία γύρω από το νησί της  Σαμοθράκης.  Ο καθηγητής Γεωλογίας Ηλ. Μαριολάκος στη γεωμυθολογία του, βασιζόμενος στην εργασία των Αμερικανών πετρέλαιο – γεωλόγων δέχθηκε ότι η προφορική περιγραφή από γενιά σε γενιά ενός πραγματικού γεγονότος, για να μπορέσει να διατηρηθεί σαν ανάμνηση για χιλιετίες μέχρι να καταγραφεί, αποδεικνύει αφ’ ενός το δέος που προκάλεσε κι αφετέρου ότι όλο αυτό το διάστημα ο προφορικός λόγος της περιοχής δεν άλλαξε.

Ο μύθος του Αγήνορα και των υιών του μπορεί εύκολα να ερμηνευτεί σαν ιστορία “αποικιακού” τύπου, ενός ευημερούντος οικονομικά και πολιτιστικά λαού, σε γειτονικές λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές. Το ερώτημα εδώ είναι αν η Τύρος είχε τις δυνατότητες, ή έστω τις προδιαγραφές για κάτι τέτοιο. Απ’ ό,τι βρήκα για την πόλη, είδα ότι πρόκειται για σπουδαίο εμπορικό σταθμό χωρίς δυνατότητα, ή ανάγκη παραγωγικής ανάπτυξης αφού το χρήμα έτσι κι’ αλλιώς έρεε. Πιο πιθανό φαίνεται να ήταν η ίδια αποικία, παρά το μητροπολιτικό κέντρο το οποίο αποτελούσε το ορμητήριο του Αγήνορα.

Αυτές τις προδιαγραφές τις είχε και με το παραπάνω η Κρήτη στην οποία κατά σύμπτωση δεν “έψαξαν” οι γιοί του Αγήνορα, ίσως κάτι ήξεραν. Σε αυτή την άποψη συνηγορούν τα ευρήματα του μινωικού πολιτισμού της Κρήτης αλλά υπάρχει και πλήθος σκοτεινών σημείων. Αυτά που βλέπει χονδρικά ένας ξένος με το αντικείμενο όπως εγώ, είναι τα δεδομένα που έχουν έρθει στο φως από την νεολιθική εποχή δηλαδή πριν 8500 χρόνια. Η περίοδος αυτή διαρκεί πάνω από 3000 χρόνια για να μπούμε στην εποχή του χαλκού. Τώρα κτίζονται τα πρώτα ανάκτορα (πριν 4 έως 5 χιλιάδες χρόνια) τα οποία δείχνουν σαφή δομή εξουσίας κι ανεπτυγμένο πολιτισμό, αφού εκτός των οικοδομημάτων έχουμε γραφή, μεταλλουργία χαλκού, αλλά κυρίως άριστο για την εποχή ναυτικό.

Ο δίσκος της Φαιστού είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό εύρημα αυτής της περιόδου. Το εύρημα είναι ηλικίας περίπου 4800 ετών. Μετά από κάποιο διάστημα η πρώτη γενιά των κρητικών ανακτόρων καταστρέφεται με πιθανότερη αιτία τα προεόρτια της μεγάλης έκρηξης του ηφαιστείου της Σαντορίνης, αλλά αυτό γίνεται αφορμή να κτισθούν νέα, πολύ καλύτερα. Όταν η κοινωνία ευημερεί ξεπερνάει εύκολα τις όποιες δυσκολίες. Εκείνη την εποχή η Κρήτη ελέγχει το Αιγαίο, τα παράλια που την ενδιαφέρουν και το εμπόριο όλης της Μεσογείου (ίσως και όχι μόνο). Το λάθος τους μάλλον είναι ότι όλα αυτά γίνονται χωρίς να αισθάνονται την ανάγκη στρατιωτικής υποστήριξης, αφού οι αρχαιολόγοι δεν βρίσκουν πουθενά στην Κρήτη ίχνη οχυρώσεων. Εξ’ άλλου ο Δίας τους προστάτευε από την εποχή της Ιούς και της Ευρώπης, με τον γίγαντα Τάλω. Συνεχίζουν να αναπτύσσονται σε όλους τους τομείς και σε επιγραφές και αγγεία βρίσκουμε νέα γραφή την συλλαβική γραμμική “Α” που μέχρι τώρα δεν έχει διαβαστεί.

Ο μύθος που μιλάει για την συμβολή του Κάδμου στην διάδοση των γραμμάτων και κυρίως της μεταλλουργίας, πρέπει να συνδέεται με την δραστηριότητα των Μινύων. Άλλο ένα ελληνικό φύλο χαμένο στην ομίχλη. Δεν ξέρω αν είναι κάτοικοι ορισμένης περιοχής που έχουν ανάγκη το ναυτικό της Κρήτης για την μεταφορά των προϊόντων τους, ή Μινωίτες άποικοι οι οποίοι με τον καιρό εξελίχθηκαν σε άριστους σκαπανείς και κυρίως μεταλλουργούς. Τους βρίσκουμε στην Βοιωτία και την νότια και ανατολική Θεσσαλία να αξιοποιούν ορυχεία και με τα υδραυλικά τους έργα όχι απλά να είναι ορατά μέχρι σήμερα, αλλά να βγάζουν μάτι στην κυριολεξία. Σαν μεταλλουργοί είναι πρωτοπόροι, μεταδίδουν την τέχνη και γίνονται πρότυπο σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο. Αναγνωρίζοντας τις ικανότητες και την προσφορά τους, οι λαοί όλης της Ευρώπης βάφτισαν σε ένδειξη τιμής όλους τους σχετικούς με τα ορυκτά, μεταλλεία, μεταλλωρύχους όρους με βάση τους “Μινύες” προσαρμόζοντάς τους ο καθένας στη γλώσσα του: Π.χ. mine, ή mineral στα Αγγλικά.

Οι επιπτώσεις της μεγάλης έκρηξης του ηφαιστείου της Σαντορίνης (περίπου 1620 π.Χ.) είναι σημαντικές, με αποτέλεσμα η ισορροπία ισχύος να μετατοπίζεται προοδευτικά προς την ηπειρωτική Ελλάδα χωρίς όμως η Κρήτη να χάνει τον ρόλο της. Αυτό το διάστημα συνεχίζει να εμπορεύεται “ακριβά” προϊόντα χαλκού, κοσμήματα, υφάσματα ή δέρματα σε όλη την Μεσόγειο, τον Πόντο αλλά και ευρύτερα. Συγχρόνως το σπουδαιότερο “εμπόρευμά τους”, που μάλιστα μεταφέρουν τζάμπα, είναι ο πολιτισμός. Σε πολλούς Αιγυπτιακούς τάφους αυτής της εποχής, απεικονίζονται Κρητικοί έμποροι με τα εμπορεύματά τους στην περιοχή τους, γεγονός που τονίζει τις ιδιαίτερες σχέσεις, ίσως και αδιαχώριστες που έχουν δημιουργηθεί ανάμεσα τους.

Την ίδια εποχή στον Ελλαδικό χώρο συνεχίζεται η εξέλιξη της γραφής. Ο Evans τo 1900 έχει ανασύρει από τον χώρο των ανακτόρων της Κνωσσού ευρήματα μιας νέας γραφής της γραμμικής “Β” τα οποία χρονολογήθηκαν του 13ου και 14ου αιώνα π.Χ. . Χονδρικά μέχρι σήμερα έχουν βρεθεί 5000 επιγραφές αυτής της γραφής και συγκεκριμένα 3000 στην Κνωσσό, 1400 στην Πίλο, 300 στη Θήβα και 90 στις Μυκήνες. Επιγραφές της ίδιας γραφής έχουν βρεθεί και στην Κύπρο. Για κάποιο παράξενο σε μένα λόγο η γραφή αυτή ονομάσθηκε μυκηναϊκή και διαχωρίζεται από την παλιότερη γραμμική “Α” που θεωρείται γραφή μιας “άλλης” γλώσσας, η οποία δεν έχει μέχρι σήμερα διαβαστεί, της μινωικής.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’50 ο Βρετανός Michael Venrtis διαβάζοντας την γραμμική “Β” μας αποδεικνύει ότι είναι η γραφή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Μέχρι εδώ όλα καλά. Τα παράξενα αρχίζουν όταν αναρωτηθεί κάποιος γιατί όπου και να δεις η γραφή δεν αναφέρεται σαν ελληνική, λες και οι Μυκήνες αντιπροσωπεύουν έναν άλλο κόσμο. Στη συνέχεια ο Venrtis προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει την γραμμική “Α” και εκεί που φωνάζει <<κι αυτά ελληνικά πρέπει να είναι…>> τον πάτησε το τρένο. Μετά τον θάνατό του και μέχρι σήμερα κανένας δεν συνέχισε την προσπάθειά του να διαβάσει τις πινακίδες, οπότε συνεχίζει να φέρεται και σήμερα ως η μη αναγνώσιμη γραφή της μινωικής γλώσσας.

Με τον τρόπο αυτό εξάγεται σαν λογικό συμπέρασμα στην διεθνή βιβλιογραφία, ότι έχουμε να κάνουμε με δύο, ή τρεις διαφορετικούς πολιτισμούς και όχι με την συνεχή πολιτιστική εξέλιξη ενός λαού σε διάστημα μερικών χιλιετιών. Την ομίχλη ενισχύουν και οι καταστροφικοί εμφύλιοι πόλεμοι. Στα παράξενα για μένα είναι και μερικές προσθαφαιρέσεις. Την ίδια εποχή εμφανίζονται στην ανατολική Μεσόγειο οι λαοί της θάλασσας, οι οποίοι στη συνέχεια εξαφανίζονται χωρίς να μπορεί να προσδιορισθεί η κοιτίδα τους. Ομοίως, στο δέλτα του Νείλου εμφανίζονται και εξαφανίζονται μέσα σε νέφη ομίχλης ένας σημιτικός, λέει, λαός οι Υξώς. Οι Μινύες επίσης εξαφανίζονται αλλά για καλή μας τύχη τα έργα τους στην Ελλάδα μένουν, όπως και οι ορολογίες που υιοθέτησαν πολλοί  ξένοι λαοί. Τελευταία “εμφάνισή” τους είναι όταν σαν Αργοναύτες αποπλέουν από την Ιωλκό για το χρυσόμαλλο δέρας.

Όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να βρει άφθονο υλικό για τους Μινύες το οποίο δυστυχώς δεν περιγράφει σχεδόν τίποτα από την ιστορία τους. Αυτό που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι η στενή σχέση τους με την Κρήτη, το περίφημο εμπορικό ναυτικό, η κοινή πορεία των πολιτισμών των “δύο” λαών ίσως και το τέλος τους. Βέβαια η μυθολογία μας λέει ότι η πορεία του Κάδμου πιθανά να μας δείχνει και την πορεία των Μινύων, εξάλλου και η πορεία του Δία ανάλογη ήταν. Στην Κρήτη γεννήθηκε στον Όλυμπο μετακόμισε. Σίγουρο είναι και οι άριστες ίσως και αδιαχώριστες σχέσεις μεταξύ των πρωτοελλήνων (των νησιωτών όπως τους αναφέρουν οι Φαραώ) και των Αιγυπτίων, γεγονός που αποδεικνύεται από τις πάνω από 120 ελληνικές πόλεις που ακμάζουν αυτή την εποχή στην Αίγυπτο.

Το τέλος του μινωικού πολιτισμού πιστοποιείται από την οριστική και ταυτόχρονη καταστροφή των ανακτόρων στην Κρήτη πλην της Κνωσσού που έλαβε χώρα μετά από ένα περίπου αιώνα. Σήμερα η βίαιη καταστροφή έχει χρονολογηθεί ότι έγινε στα 1450 π.Χ. για όλη την Κρήτη και για την Κνωσσό το 1370. Οι νέοι κυρίαρχοι στην περιοχή είναι οι Αχαιοί οι οποίοι φέρνουν την δική τους σφραγίδα. Βασίζονται κι αυτοί στο ισχυρό ναυτικό τους, συνεχίζοντας για ένα διάστημα την παράδοση και ουσιαστικά ελέγχουν το “διεθνές” εμπόριο στη Μεσόγειο. Το νέο στοιχείο είναι ότι προσπαθούν να επιβάλουν την θέλησή τους με στρατιωτικά μέτρα, ταράζοντας της ισορροπίες χιλιάδων ετών. Τώρα οι ντόπιοι τους αντιμετωπίζουν σαν επιδρομείς, με αποτέλεσμα η  νέα τάξη πραγμάτων στην ανατολική Μεσόγειο να φέρει πολέμους μεγάλης διάρκειας οι οποίοι έχουν καταρχήν καταγραμμένο αποτέλεσμα την ήττα και εκδίωξη των Αχαιών από την Αίγυπτο. Παράλληλα, η όχι και τόσο σοφή πολιτική των Αχαιών αλέθεται και στο “βόρειο μέτωπο” της Αίας και της Τροίας, για να ακολουθήσει το άδοξο τέλος τους.

Στην Τρωάδα εκτυλίχθηκε άλλο ένα επεισόδιο (της σειράς των ελληνικών εμφυλίων πολέμων), μεταξύ των Αχαιών και της Τροίας με τους συμμάχους της. Ένα μικρό μέρος των γεγονότων του πολυετούς πολέμου το περιγράφει με εξαιρετική λεπτομέρεια ο Όμηρος στην Ιλιάδα, χωρίς όμως να ενδιαφερθεί για την συνολική εικόνα. Η κυρίαρχη μορφή στο στρατόπεδο των Αχαιών, κυρίως στον τομέα της οργάνωσης της εκστρατείας, είναι ο σχεδόν άγνωστος σε μας Παλαμήδης. Βέβαια ο Σωκράτης στην απολογία του τον αναφέρει ως τον σπουδαιότερο των Ελλήνων, αλλά ο Όμηρος τον αγνοεί τελείως. Από τα δεδομένα των κλασσικών χρόνων μαθαίνουμε (ο Ευριπίδης το λέει σαφώς, αλλά και άλλοι) ότι η αντικατάσταση των συμβόλων της γραμμικής “Β” με τα σημερινά ελληνικά γράμματα, είναι έργο του Παλαμήδη. Για να απλουστεύσει ακόμη περισσότερο τα πράγματα με τα ίδια σύμβολα απεικόνισε και τους αριθμούς.

Αναλογιζόμενοι τις δυσκολίες στην οργάνωση της εκστρατείας καταλαβαίνουμε ότι ο περιορισμός της γραφειοκρατίας θα πρέπει να ήταν ο βασικός στόχος του Παλαμήδη. Άρα, στα δύο-τρία χρόνια που απαιτήθηκαν για να οργανωθεί το στράτευμα στην Αυλίδα ο υπεύθυνος της επιμελητείας, Παλαμήδης, φρόντιζε και για την στρατιωτική άσκηση, για πνευματικά παιχνίδια ώστε να περνάει ευχάριστα και δημιουργικά ο ελεύθερος χρόνος αλλά πιστεύω και να μάθουν (τουλάχιστον οι βαθμοφόροι απαραίτητα) ανάγνωση και γραφή. Το τελευταίο είναι δική μου εικασία, αλλά είναι πραγματικότητα ότι αναγκάστηκε να δημιουργήσει το πρώτο σύστημα ασύρματης επικοινωνίας με τις φρυκτωρίες ώστε να φθάνει μήνυμα από τις ακτές της Τροίας στις Μυκήνες σε μισή ώρα.

Θα ήθελα να αναφέρω και κάτι τελευταίο για τις αναφορές του Ομήρου περί του Τρωικού πολέμου: Η ιστορία της κοινής ζωής του Μενέλαου και της Ελένης, για διάστημα μιας δεκαετίας μετά το τέλος του πολέμου στην Αίγυπτο, ταιριάζει πάρα πολύ χρονικά αλλά και με τις περιγραφές που βρήκα για τους Υξώς και τους παράξενους βασιλιάδες που είχαν βολευτεί στο δέλτα του Νείλου (στο κάτω βασίλειο).

ΜΙΑ  ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Οι απόψεις για τα ελληνικά γράμματα είναι πολλές, αλλά όλα αυτά που φθάνουν σε μας, σαν ιστορικά δεδομένα, περιγράφουν παρελθοντικά γεγονότα άρα μπορεί εύκολα, κυρίως λόγω μη επαρκών πηγών, να τα θεωρήσεις αβάσιμα. Με τον ίδιο τρόπο και οι απόψεις, ή θεωρίες των τωρινών ερευνητών είναι για τον ίδιο λόγο τρωτές, απλά πιστεύω με καλή θέληση (έτσι κι’ αλλιώς δεν υπάρχει video) ότι υπάρχει σημαντικό πλεονέκτημα σε έναν ο οποίος κάνει εκτίμηση ενός γεγονότος μετά από μερικούς αιώνες από αυτόν που θα κάνει το ίδιο μετά από μερικές χιλιετίες. Μετά από αρκετά χρόνια που δούλευα σαν γεωλόγος, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ο χρόνος για τα πετρώματα (όπως πιστεύω και στην ιστορία) δουλεύει σαν παραμορφωτικός φακός, χωρίς να είναι αναγκαίο να υπάρχει κάποιος παράγοντας που να το επιδιώκει συνειδητά. Πόσο μάλλον που στην ιστορία συνήθως υπάρχει. Η λύση που βρήκα, κυρίως για να βάλλω τάξη στο μυαλό μου, είναι να κάνω ένα μοντέλο που να μπορέσει, όσο αυτό είναι δυνατόν, να βασισθεί και να δέσει με τα δεδομένα της μυθολογίας και των ευρημάτων.

Με μια γρήγορη ματιά στην Βικιπαίδεια αλλά και σε άλλες πηγές βλέπεις σε διάφορους μύθους, ότι τα γράμματα στην Ελλάδα τα έφεραν κατά σειρά οι Μοίρες ή οι Μούσες, ο Προμηθέας, ο Κάδμος με τους Φοίνικες, ο Δαναός και τέλος ο Παλαμήδης. Αυτοί οι θρύλοι με μια πρώτη ανάγνωση φαίνεται ότι είναι αντικρουόμενοι, απόψεις χωρίς λογική, ή παραμύθια που δεν έχουν καμία ιστορική αξία. Λίγο πολύ φαίνεται ότι κατά την αρχαιότητα ο καθένας λέει ό,τι πιστεύει συσκοτίζοντας, φυσικά ακούσια, το θέμα.

Αντίθετα οι ίδιοι θρύλοι αν τους δούμε από άλλη γωνία μας δίνουν μια εντελώς διαφορετική εικόνα για την γραφή, η οποία είναι λογική και κυρίως πεντακάθαρη. Οι προϋποθέσεις που βοηθούν στην αποσαφήνιση των θρύλων είναι όπως ανέφερα ο χρόνος, το οικοσύστημα δηλαδή, ο λαός και να δεχθούμε ότι κατά την διάρκεια αυτών των επτά ή οκτώ επίμαχων χιλιετιών έχουμε παράλληλα με την συνεχή βελτίωση της ζωής και ανάλογη εξέλιξη του πολιτισμού της γλώσσας και της γραφής. Αυτό είναι κανόνας για ένα γεωλόγο που έχει διδαχθεί τα βασικά της θεωρίας του Δαρβίνου, αλλά επιμένω ότι για να ισχύσει πρέπει να έχουμε να κάνουμε με το ίδιο “οικοσύστημα”, δηλαδή τον ίδιο λαό με τις φυσιολογικές προσθαφαιρέσεις αφού τίποτα δεν είναι στεγανό.

Η γεωγραφία του ελληνικού χώρου βοηθάει στην ανεξάρτητη ανάπτυξη, ενδεχόμενα και διαφορετική εξελικτική πορεία κάθε διαμερίσματος της περιοχής. Αποτέλεσμα αυτών είναι και οι συχνοί εμφύλιοι πόλεμοι λόγω ακριβώς της στενότητας του χώρου και τελικά των διαφορετικών συμφερόντων. Το παράξενο είναι ότι αυτά τα διαφορετικά συμφέροντα ήταν (και είναι) υποχρεωμένα να συνεργάζονται. Η εξέλιξη και τελικά η αφομοίωση του συνόλου αυτών των σχέσεων από τις τοπικές κοινωνίες δημιουργούν το κράμα του πολιτισμού ενός λαού. Φυσικά η γλώσσα ενός λαού και η γραφή της, αποτελούν ίσως τα πολιτιστικά του θεμέλια κι όπως έλεγαν οι παλιοί: ο Έλληνας ταυτίζεται με τον πολιτισμό του.

Αν για κάποιο λόγο χωρίσουμε το ενιαίο σύνολο (τους Έλληνες) σε μέρη π.χ. Πελασγούς ή Δαναούς, τους Κρητικούς ως Μινωίτες ή για ένα διάστημα Φοίνικες, τους Δωριείς, Μινύες, Αχαιούς, Αιολείς ή Ίωνες, βάλουμε στο λογαριασμό και τους εμφυλίους, είναι πολύ εύκολο να συμπεράνουμε ότι έχουμε διαφορετικούς λαούς οι οποίοι ομιλούν διαφορετικές γλώσσες, άρα πρέπει να περιμένουμε και διαφορετικές γραφές. Στην περίπτωση αυτή η εικόνα της ελληνικής ιστορίας είναι τελείως χαοτική και θα χαθούμε ψάχνοντας, ας πούμε, πως οι Δωριείς ήρθαν από κάπου και με κάποιο μαγικό τρόπο εξαφάνισαν τους Αχαιούς παίρνοντας τον τόπο τους. Αντίθετα αν δεχθούμε τον ενιαίο πολιτιστικά λαό τότε η εικόνα γίνεται πεντακάθαρη. Τα ακλόνητα επιχειρήματα υπέρ του ενιαίου πολιτισμού, μας τα δίνει αφ’ ενός ο Ventris όταν διεπίστωσε ότι η γραμμική “Β” ήταν γραφή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και αφ’ εταίρου ο καθηγητής Ηλ. Μαριολάκος. Έχουμε συνεπώς, με ακλόνητες αποδείξεις, το γεγονός ότι για την ίδια γλώσσα υπάρχουν δύο (τουλάχιστον για την ώρα αφού εκκρεμεί η “Α”) γραφές, οι οποίες αντιστοιχούν σε διαφορετικές περιόδους κι αν αυτό δεν δείχνει την εξέλιξη ενός πολιτισμού, πως εξηγείται; Τίποτα δεν είναι ξεκάρφωτο ούτε ξενόφερτο και κανένας μύθος δεν μας λέει ποιος εμπνεύστηκε ή “έφερε” την κάθε γραφή… Όσο για το πότε, αυτό είναι ακόμα πιο δύσκολο .

Όπως στα ιζηματογενή πετρώματα βλέπουμε την συνεχή απόθεση και το είδος των υλικών σε σχέση με το χρόνο, έτσι και η γραφή της ελληνικής δίνει στους ειδικούς την πλήρη κολώνα του πολιτισμού μας για οκτώ περίπου χιλιάδες χρόνια. Ίσως αυτό να είναι μοναδικό στον κόσμο. Με δύο λόγια (με την σιγουριά ενός ξένου με το αντικείμενο) μπορούμε, ακολουθώντας γεωλογική τακτική (από τα νεότερα προς τα παλαιότερα) να συμπεράνουμε ότι:

Η σημερινή ελληνική γραφή είναι έργο του Παλαμήδη και χρονολογείται λίγο πριν την έναρξη του Τρωικού πολέμου. Το αν εμπνεύστηκε μόνο τα 16 ή καί τα 24 γράμματα είναι ένα ερώτημα για ειδικούς. Την λογική του, με τις αναγκαίες προσαρμογές, ακολούθησαν στην λατινική και την κυριλλική γραφή. Ο θάνατος του Παλαμήδη και το “θάψιμο διαρκείας” που τον ακολούθησε, μπορεί να θεωρηθεί σαν τυπική απόδειξη της συνέχειας του ελληνικού έθνους τα τελευταία 3000 χρόνια. Την παρτίδα σώζουν, όπως πάντα, μερικές σπουδαίες προσωπικότητες όπως ο Σωκράτης κι ο Ευριπίδης οι οποίοι άφησαν μερικά λουλούδια στον τάφο του.

Η γραμμική “Β” μερικούς αιώνες πριν τον πόλεμο στην Τροία φαίνεται να έχει σχέση με την Κρήτη. Τουλάχιστον αυτό δείχνουν τα ευρήματα συνεπώς είναι πολύ λογικό, όπως φθάνει σε μας, να διέδωσε αυτή τη γραφή (μαζί με την θρησκεία) στην Ελλάδα ο Κάδμος με τους Φοίνικες. (Απ’ όσα κατάλαβα, οι Φοίνικες προϋπήρχαν του γιου του Αγήνορα Φοίνικα ο οποίος έδωσε το όνομά του στην Φοινίκη απέναντι από την Τύρο, τουλάχιστον αυτό μας λέει ο μύθος της Ιούς κατά τον Ηρόδοτο).

Η γραμμική “Α” αν είναι προπομπός της “Β” είναι πιο παλιά. Από σύγχρονες χρονολογήσεις βλέπουμε ότι υπάρχουν δείγματα αυτής της γραφής που φθάνουν μέχρι και το 1800 π.Χ. και είναι αρκετά διασκορπισμένα, ένα μάλιστα έχει βρεθεί στην περιοχή του σημερινού Ισραήλ. Κατά τον μύθο ο Δαναός (θείος) είναι λογικό να είναι λίγο μεγαλύτερος από τον Κάδμο (ανιψιός) οπότε μπορεί να υποκρύπτει ότι ο Δαναός την έφερε στο Άργος. Αν συγγενεύουν και οι γραφές, τότε η Ιώ είναι πράγματι πολύ σημαντικό πρόσωπο.

Άρα και η αναφορά του Αισχύλου ότι ο συνετός Προμηθέας έφερε την γραφή στα μέρη μας, πιθανόν να αληθεύει αν υπονοεί κάτι παλιότερο από την “Α” και φυσικά αν ισχύει η προϋπόθεση ότι σχετίζεται με τα πανάρχαια ελληνικά διότι υπάρχουν και τα ιερογλυφικά τα οποία δεν μπορεί να είναι ξεκάρφωτα. Εξάλλου δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα πρώτα αδιαίρετα ελληνικά φύλλα είναι οι Πελασγοί κι ότι από αυτούς ξεκίνησαν όλα. Κανένας δεν αναφέρει ποια ακριβώς γραφή έφερε, ή από πού και ποιοι έκαναν χρήση. Είναι γνωστό ότι ο μύθος του Προμηθέα συνδέεται με έναν κατακλυσμό (του Δευκαλίωνα) πιθανά τον τελευταίο που έγινε πριν μερικές χιλιάδες χρόνια. Πάμε λοιπόν αρκετά πίσω. (Το μόνο βέβαιο, από γεωλογικής άποψης, είναι ότι η στάθμη της θάλασσας τα τελευταία 6000 χρόνια είναι σταθερή).

Εκτός από την ομιλία και την γραφή, η θρησκεία αποτελεί άλλο ένα πολιτιστικό βάθρο κάθε λαού. Οι μύθοι που ομιλούν για την συμβολή οντοτήτων όπως οι Μούσες στην κωδικοποίηση της γραφής αποδεικνύουν μια τάση της ελληνικής κοινωνίας να θεωρεί πως κάποια θεία παρέμβαση οδηγεί τα βήματα για την ανάπτυξη κάθε μορφής έκφρασης. Η γενική εικόνα που έχουμε για την επικρατούσα θρησκεία μέχρι να εμφανισθεί ο Χριστιανισμός στον Ελλαδικό χώρο (πάλι σύμφωνα με την γεωμυθολογία του καθηγητή Ηλ. Μαργιολάκου) είναι συνάρτηση των υφιστάμενων κάθε εποχή μορφολογικών και γεωλογικών συνθηκών στην περιοχή. Για τον λόγο αυτό και σε βάθος χιλιετιών έχουμε διαδοχικές γενεές θεοτήτων, προσαρμοσμένων στις κάθε φορά “νέες” γεωλογικές συνθήκες μέχρι την “σταθεροποίηση” της στάθμης της θάλασσας.

Η σταθεροποίηση διαρκείας οδηγεί στην δημιουργία μόνιμων κοινοτήτων με φυσιολογική συνέπεια την ανάπτυξη των κοινωνιών, των πολιτισμών, του εμπορίου των επικοινωνιών άρα και των επιρροών. Τα κοινωνικά ζητήματα που εμφανίζονται με τις νέες συνθήκες οδηγούν στον Χριστιανισμό. Βλέπουμε συνεπώς στην Ελλάδα ότι καί στην θρησκεία ισχύει, όπως με τα γράμματα, το ίδιο ακριβώς εξελικτικό φαινόμενο. Διότι τις νέες θεότητες δεν τις έφερε και τις επέβαλλε κάποιος ξένος λαός (κατακτητής), αλλά οι εκάστοτε απαιτήσεις της ίδιας της ελληνικής κοινωνίας.