Του Παύλου Δούβλη

Τα τελευταία χρόνια όλο και πιο συχνά ακούγονται απόψεις οι οποίες έρχονται σε αντίθεση με όσα ήξερα από τα παιδικά μου χρόνια για την επανάσταση του είκοσι ένα. Φυσικά δεν είναι λίγοι αυτοί που προσπάθησαν να δώσουν απαντήσεις, ή πιο σωστά να διαφωτίσουν τις σκοτεινές σελίδες αυτής της περιόδου, οι οποίες δεν είναι και λίγες. Ανεξάρτητα από τις προθέσεις κάθε ενός, το θέμα δεν είναι καθόλου απλό διότι είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την ίδια την ουσία της επανάστασης από την σύλληψη της ιδέας, την έναρξή της, τους ήρωές της, τις επιρροές αλλά και τα μονοπάτια που «περπάτησε» μέχρι το μεγάλο φινάλε.

Ο ΔΡΟΜΟΣ ΜΕΧΡΙ ΤΟ ΕΙΚΟΣΙΕΝΑ

Ένας σημαντικός παράγοντας τον οποίο λίγοι αναφέρουν, είναι ότι η περιοχή των Βαλκανίων και της Μ. Ασίας στην οποία «επιβίωνε» ο Ελληνισμός, τα προηγούμενα δύο χιλιάδες ζούσε υπό ενιαία διοίκηση σαν αυτοκρατορία, άσχετα αν στο τιμόνι βρίσκονται Μακεδόνες, Ρωμαίοι, Βυζαντινοί ή Οθωμανοί. Από το τέλος μάλιστα της Ρωμαϊκής περιόδου είναι πολύ έντονο το θρησκευτικό πρόσημο των λαών της περιοχής, το οποίο καμιά εξουσία δεν μπορεί να παραβλέψει, αφού η συμβολή του στην εξέλιξη της περιοχής ήταν καθοριστική.

Χαρακτηριστικά πρέπει να έχουμε πάντα κατά νου την φρικτή ενδοχριστιανική διαμάχη (Ανατολική- Δυτική εκκλησία)  η οποία με τις ευλογίες του Βατικανού και κύριο όπλο τις σταυροφορίες, οδήγησε συνειδητά στο 1204  στην λεηλασία του Βυζαντίου, κάτι που είχε σαν νομοτελειακό αποτέλεσμα την τελική επικράτηση στην ανατολή των Μουσουλμάνων. Αυτό είναι ιστορικός σταθμός ο απόηχος του οποίου φθάνει μέχρι σήμερα. Διότι και σήμερα η λεηλασία των Δυτικών συνεχίζεται και η οποία συνεπάγεται την αύξηση της πίεσης των Οθωμανών. Σαν να μην έχει περάσει ούτε μια μέρα.

Φθάνουμε έτσι στον 18^ο αιώνα οπότε στην περιοχή γύρω από το Αιγαίο, ανδρώνεται η νέα τάξη, Ελλήνων κυρίως πλοιοκτητών, οι οποίοι με το στόλο τους παίρνουν στα χέρια τους το εμπόριο της περιοχής του Εύξεινου Πόντου και της Μεσογείου. Στην ουσία αποτελούν μέσω του εμπορίου, τον συνδετήριο κρίκο μεταξύ της Ρωσικής και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά και μεταξύ αυτών και της Δύσης. Η ανάγκη ελέγχου των θαλασσίων οδών τους επιτρέπει ή πιο σωστά τους επιβάλει τον εξοπλισμό των σκαφών τους (κανόνια, φρουρές) για την προστασία από τους πειρατές. Με αυτή την διαδικασία η αναπτυσσόμενη τάξη των πλοιοκτητών προοδευτικά ανεξαρτητοποιείται από τα όποια «εθνικά» σύνορα, άσχετα αν το έθνος είναι μια ολόκληρη αυτοκρατορία.

Από τα μέσα του 18^ου αιώνα έχει δημιουργηθεί μέσα στα όρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ένα εκρηκτικό μείγμα αφ’ ενός καταπιεσμένων πολιτών τρίτης και βάλλε κατηγορίας, οι οποίοι θέλουν με κάθε τρόπο να απαλλαγούν από τους δυνάστες τους, προσβλέποντας σε ένα καλύτερο αύριο και από την άλλη μια ομάδα πάμπλουτων πλοιοκτητών, οι οποίοι ασφυκτιούν μέσα στα στενά όρια της Αυτοκρατορίας. Υπάρχει ακόμα και η δραστήρια ομάδα των Ελλήνων της διασποράς που ονειρεύεται έστω και αόριστα μία πατρίδα, για τον απλό λόγο ότι δεν αισθάνονται Τούρκοι.

Αποτέλεσμα αυτών των ζυμώσεων είναι μια πανσπερμία απόψεων από την ανασύσταση του Βυζαντίου έως την σύσταση ενός μικρού ναυτικού κράτους με σημαία ευκαιρίας, το οποίο κατά το δυνατό, δεν θα άλλαζε τις ισορροπίες αναβιώνοντας τηρουμένων των αναλογιών τις πόλεις κράτη των Αχαιών, που άκμαζαν στην περιοχή του Αιγαίου κάνοντας την ίδια δουλειά πριν τρεις χιλιάδες χρόνια περίπου. Μόνο με αυτή την λογική μπορούν να εξηγηθούν τα όσα αντιφατικά εξελίχθηκαν τα επόμενα χρόνια.

Πολλές δεκαετίες πριν την έναρξη της επανάστασης και στα πλαίσια Ρώσο Τουρκικού πολέμου, με Ρωσική υποστήριξη είχαν λάβει χώρα τοπικές επαναστάσεις και αρκετά ναυτικά επεισόδια στην περιοχή του Αιγαίου στα οποία πρωτοστατούν κυρίως τμήματα του ναυτικού της Ρωσίας συνεπικουρούμενα από δυνάμεις ελληνικών συμφερόντων ( 1770, Ορλωφικά κλπ.).  Αυτά τα σχετικά μεμονωμένα ναυτικά επεισόδια δεν είχαν ουσιαστικό αποτέλεσμα εκτός του ότι έχει γίνει αντιληπτό στην κοινή γνώμη της Ευρώπης, ότι η Ρωσία καλοβλέπει και εργάζεται για την δημιουργία στην περιοχή ενός ανεξάρτητου Χριστιανικού κράτους με ‘’δυνατό’’ εμπορικό ναυτικό. Ταυτόχρονα οι ενδιαφερόμενοι απέκτησαν εμπειρίες, αναδείχθηκαν πολλές σημαντικές προσωπικότητες όπως ο Γ. Βαρβάκης και είδαν πεντακάθαρα ότι χωρίς πολύ καλή οργάνωση και αγώνα, δεν είναι δυνατό να δημιουργηθεί κάποιο νέο κράτος στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Βέβαια το αποτέλεσμα του πολέμου ήταν νικηφόρο για τους Ρώσους οι οποίοι πέτυχαν να επιβάλουν και την ελεύθερη από φόρους διέλευση ελληνικών πλοίων από τα στενά, αν είχαν Ρωσική σημαία (συνθήκη Κιουτσούκ—Καϊναρτζή).

Για τον σκοπό αυτό τις επόμενες δεκαετίες, με κέντρο την Ρωσία, δημιουργήθηκε μυστικά η Φιλική Εταιρεία για να οργανώσει και καθοδηγήσει την κυοφορούμενη εξέγερση. Όπως συμβαίνει με κάθε συνωμοτική οργάνωση μερικοί από τους πρωτεργάτες της είναι γνωστοί, οι πιο πολλοί όμως και ίσως οι πραγματικοί πρωταγωνιστές της κίνησης, παραμένουν στην αφάνεια. Το έργο αυτών των ανθρώπων είναι από κάθε άποψη δύσκολο και συγχρόνως καθοριστικό για τις εξελίξεις που θα ακολουθήσουν και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τίποτα δεν μένει κρυφό για μεγάλο διάστημα.

Ένα άλλο και ίσως πιο σημαντικό αποτέλεσμα αυτών των αψιμαχιών ήταν η αύξηση της αυτοπεποίθησης διάφορων εκτός νόμου ομάδων, κλεφτών ή αρματολών, οι οποίοι για διάφορους λόγους δεν υπακούνε συνειδητά ή από αδυναμία, στις απαιτήσεις των Οθωμανών καταφεύγοντας στην παρανομία. Τώρα πλέον έχουν (και δεν είναι άλλοθι) εθνικό σκοπό. Με αυτό τον τρόπο οι μάχες που αναγκαστικά δίνουν συνεχώς εναντίον των αποσπασμάτων της τοπικής εξουσίας  αποκτούν άλλο νόημα, αλλά και οι ντόπιοι τους βλέπουν πλέον με άλλο μάτι, γίνονται σιγά σιγά οι ΄΄μπροστάρηδες΄΄ στο ότι έρχεται.

Η πιο χαρακτηριστική μορφή αυτής της περιόδου είναι ο ποιητής Ρήγας ο Βελεστινλής, ο οποίος εκφράζει με τον πιο απλό τρόπο τα αισθήματα όλων σχεδόν των λαών της Βαλκανικής. Δεν είναι εθνικιστής, κάθε άλλο και παρότι βάζει την ‘’θρησκεία’’ πάνω από το ‘’έθνος’’, το βλέπει κυρίως σαν πολιτιστικό κοινό παράγοντα, παρά σαν την θρησκεία αυτή καθ΄ εαυτή. Στην ουσία διαχωρίζει τους σκλαβωμένους ή όσους αισθάνονται έτσι στα πλαίσια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, από τους ελεύθερους. Το κάλεσμα του σημαίνει ορθά κοφτά εξέγερση όλων των λαών της Βαλκανικής και αυτό δεν είναι ανεκτό, όταν μάλιστα βράζει το καζάνι της επανάστασης στη Γαλλία. Έτσι δύο Αυτοκρατορίες συνεννοούνται και με συνοπτικές διαδικασίες, λίγο πριν το τέλος του 18^ου αιώνα,  βγάζουν από τη μέση τον οραματιστή από το Βελεστίνο.

Τα επόμενα χρόνια κυριαρχούν στην Ευρωπαϊκή σκηνή τα απόνερα της Γαλλικής Επανάστασης και η πορεία μέχρι την πτώση του Ναπολέοντα, η οποία επικαιροποίησε την νέα εικόνα της Ευρώπης. Έτσι τον Ιούνιο του 1815 γίνεται στη Βιέννη συνέδριο μεταξύ των αυτοκρατοριών Ρωσίας, Πρωσίας και Αυστρίας με θέμα το μέλλον της Ευρώπης. Μετά από τρεις μήνες υπογράφουν στο Παρίσι την σχετική συνθήκη με την οποία ιδρύεται η περίφημη Ιερή Συμμαχία στην οποία προσχωρούν η Βρετανία άμεσα, αλλά και η Γαλλία μετά από δύο χρόνια.

Αυτή ακριβώς την εποχή αρχίζουν τα παράξενα σχετικά με το ζήτημα της δημιουργίας Ελληνικού κράτους και αυτό διότι μετά τον πόλεμο Ρωσίας Τουρκίας του 1770 δεν φαίνεται τουλάχιστον κάποιο έντονο Ρωσικό ή άλλο ενδιαφέρον αφού κατά κάποιο τρόπο όλοι βολεύονται εκτός από τους ίδιους τους καταπιεζόμενους. Στο συνέδριο της Βιέννης τον Ρώσο Αυτοκράτορα Αλέξανδρο εκπροσωπεί ο Ι. Καποδίστριας ο οποίος τον Σεπτέμβριο υπογράφει και την συνθήκη στο Παρίσι σαν υπουργός εξωτερικών της Ρωσίας. Η Φιλική Εταιρεία έχει ήδη ιδρυθεί στην Οδησσό της Ρωσίας το 14 δηλαδή πριν ένα χρόνο. Έχουν κάποια σχέση μεταξύ τους αυτά τα δύο γεγονότα;

Είναι γνωστό ότι ο φιλικός Ν. Γαλάτης, ένθερμος οπαδός των ιδεών του Ρήγα, προσπάθησε από το 1817 να στρατολογήσει τον Καποδίστρια στην Εταιρεία χωρίς επιτυχία. Αντιθέτως του ζήτησε να μην τον ενοχλήσει ποτέ ξανά.  Την ίδια τύχη είχε και η προσπάθεια του Ξάνθου το 1720 ο οποίος μάλιστα  ζήτησε από τον Καποδίστρια να ηγηθεί της προσπάθειας. Αυτά είναι επιβεβαιωμένα, όμως μια αναφορά του Ρηγόπουλου μετά την απελευθέρωση ότι «ο Κολοκοτρώνης πριν το 21 πηγαίνει στην  σημερινή Αλβανία για να οργανώσει ξεσηκωμό των ντόπιων μετά από εντολή του Καποδίστρια….» με βάζει σε πολλές σκέψεις. Με πιά αρμοδιότητα ο Καποδίστριας ζητάει ( για να μην πω διατάζει) και ποιόν να κάνει κάτι τέτοιο; Και το πιο παράξενο είναι ότι τις παραμονές της επανάστασης ο Αλή Πασάς εξεγείρεται κατά της Πύλης.

Σήμερα όλοι αναφέρουν ότι αρχηγός της Φιλικής Εταιρείας ήταν ο Στρατηγός του Ρωσικού στρατού Αλ. Υψηλάντης, αλλά αυτό πιθανά να ισχύει μόνο για το στρατιωτικό σκέλος. Ο ίδιος μετά την καταστροφή στη Ρουμανία (Δραγασάκη) δεν έχει καμία δυνατότητα να ασχοληθεί με τα κοινά. Πάντως η ηγεσία είναι σίγουρα κάπου στη Ρωσία και η κίνηση του Υψηλάντη δέχεται πολλές ερμηνείες και δεν αναφέρομαι μόνο στον κοινωνικό χαρακτήρα της κίνησης αλλά και στην άποψη μερικών ότι η Μολδοβλαχία  ΄΄κείται πολύ μακριά΄΄

Το έλλειμμα ‘’πολιτικής σκέψης’’ του Ποντιακής καταγωγής στρατηγού γίνεται αμέσως φανερό, από την εγκληματική συμπεριφορά του απέναντι στον Ρουμάνο λαϊκό ήρωα Τ. Βλαδημιρέσκου ο οποίος ηγείται ενός αγροτικού κινήματος.  Γνώριζε Ελληνικά, ήταν οπαδός των ιδεών του Ρήγα, αν και πολέμιος των Φαναριώτων,  συνεργάζεται με την Φιλική Εταιρεία έχοντας στο πλευρό του τους φιλικούς Γιωργάκη Ολύμπιο και Γιάννη Φαρμάκη και έχει από τα πρώτα του βήματα (1814-1915) την στήριξη της Ρωσίας.

Η ενέργεια αυτή του Υψηλάντη είχε πολλές και σοβαρές επιπτώσεις στην εξέλιξη της επανάστασης και ήρθε την πιο ακατάλληλη ώρα. Όπως εξελίχθηκαν τα πράγματα το τμήμα του Υψηλάντη απομονώθηκε από το φυσικό περιβάλλον στην Ρουμανία και χωρίς συμμάχους εξοντώνεται λίγες εβδομάδες μετά τον θάνατο του Βλαδημιρέσκου στο Δραγασάκη. Έτσι το κεφάλαιο Υψηλάντης τελειώνει ουσιαστικά πριν αρχίσει, αφού στη συνέχεια συλλαμβάνεται και φυλακίζεται μέχρι σχεδόν τον θάνατό του από τους Αυστριακούς.

Ο θάνατος του Βλαδημιρέσκου φέρνει και τον θάνατο του οράματος και των ιδεών του Ρήγα, γεγονός που έχει συνεχείς επιπτώσεις μέχρι σήμερα για τους λαούς των Βαλκανίων. Στη συνέχεια δίνει ισχυρό χτύπημα στο κοινωνικό πρόσημο της επανάστασης, τάση που είχε ήδη γίνει φανερή λίγο πριν με τον παράξενο θάνατο του Γαλάτη, υποστηριχτή του Ρήγα επίσης. Ασχέτως με το τι μήνυμα και σε ποιόν ήθελε να στείλει ο Υψηλάντης ή αν θεώρησε προδοτική την στάση του, εκείνη την ώρα ηθελημένα ή όχι βάζει επίσημα τα θεμέλια της αντεπανάστασης και του εμφυλίου που ακολούθησε. Μάλλον η όλη συμπεριφορά του Στρατηγού δεν δείχνει ικανότητα στην πολιτική ή ότι έχει τα προσόντα για την ηγεσία της Φιλικής.

Η παραπάνω άποψη ενισχύεται από την εξαιρετική επιλογή του χρόνου εκδήλωσης της επανάστασης, αφού επωφελείται από τα γεγονότα τα οποία συγκυριακά συμβαίνουν εκείνη την περίοδο. Πιά είναι αυτά: Αρχικά η εμφύλια διαμάχη του Αλή Πασά με τον Σουλτάνο η οποία κράτησε μακριά τον Χουρσίτ. Για την περίπτωση αυτή ξέρουμε ότι έκανε προσπάθειες να δημιουργήσει τις αναγκαίες συνθήκες ο Καποδίστριας.  Στη συνέχεια ο πόλεμος Τουρκίας Περσίας που ξέσπασε το 1821 και απασχόλησε τις κύριες Τουρκικές δυνάμεις, υπόθεση στην οποία είχαν βάλει το χέρι τους και οι Ρώσοι.

Την έναρξη της επανάστασης ακολούθησαν διωγμοί και σφαγές των Χριστιανικών πληθυσμών της Αυτοκρατορίας και δεν είναι μόνο ο Πατριάρχης, γεγονός που έδωσε την ευκαιρία στον Τσάρο Αλέξανδρο να στείλει τελεσίγραφο στην Πύλη για άμεση επέμβαση της Ρωσίας αν δεν σταματήσουν οι διώξεις κατά των Ορθοδόξων. Ταυτόχρονα με αφορμή τους διωγμούς, ασκεί βέτο στην απόφαση της Ιερής Συμμαχίας (Μέτερνιχ)  να στείλει στρατεύματα στις εξεγερμένες περιοχές, δηλώνοντας προστάτης των Ορθοδόξων και ομιλεί για πρώτη φορά στην νέα εποχή για εμπόλεμο Ελληνικό Έθνος.

Βλέπουμε ότι ένα βήμα πίσω σε όλες αυτές τις περιπτώσεις (κατά σύμπτωση;) βρίσκεται πάντα ο Καποδίστριας. Είναι επίσης γνωστό ότι ο Καποδίστριας είχε αποδεδειγμένα μεγάλη, ας πούμε πείρα, στην επιτυχή δημοκρατική οργάνωση εθνικών κρατών σε περιοχές που κατοικούνται από μωσαϊκά λαών διαφορετικών εθνοτήτων. Ίσως είναι παγκοσμίως ο πιο κατάλληλος για να κάνει κάτι τέτοιο στην εξαιρετικά δύσκολη περιοχή των Βαλκανίων, σαν ένα μοναδικό είδος μπαλαντέρ. Είναι αδύνατο να μην τα έχουν αυτά κατά νου οι Φιλικοί όταν οργάνωναν τα βήματα για την επανάσταση και καθόριζαν τους στόχους της. Εκ των πραγμάτων είναι αδύνατον να μην είναι ο Καποδίστριας βασικός καθοδηγητής  σ΄ αυτή την ομάδα. Ο χρόνος έναρξης της επανάστασης αυτό αποδεικνύει

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Ο αγώνας μέχρι την απελευθέρωση είναι πολύχρονος και  μπορεί να χωριστεί σε αρκετές φάσεις. Το πρώτο στάδιο στο οποίο μπήκαν οι βάσεις για την δημιουργία Ελληνικού κράτους είναι το πιο ξεκάθαρο, με διάρκεια δύο περίπου χρόνια: Στις μάχες οι εξεγερμένοι ενωμένοι πολεμούν για την ελευθερία τους με νύχια και με δόντια τους Οθωμανούς. Ο στίχος του Μπάιρον  <<  Η Ελλάδα πολεμάει μεταμορφώνοντας σε σπαθί το μέταλλο των αλυσίδων της…>> το περιγράφει με τον καλύτερο τρόπο. Το δεύτερο στάδιο αρχίζει από την Άνοιξη ή Καλοκαίρι του 23 και φθάνει μέχρι το 25. Με την επέμβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο αρχίζει το τρίτο στάδιο.

Κατά την πρώτη περίοδο αναδεικνύονται οι μορφές του αγώνα οι οποίοι πέτυχαν τις πρώτες σημαντικές νίκες, προβάλλονται οι στόχοι του κάθε ενός και κυρίως αρχίζει να εξυφαίνεται η απροκάλυπτη παρέμβαση των ξένων δυνάμεων, με εκπροσώπους ή με χρήμα. για τον έλεγχο των εξελίξεων. Με αυτό τον τρόπο οι απαντήσεις στο απλό ερώτημα τι κράτος θα οικοδομήσουμε συνδυάζονται με τα προσωπικά συμφέροντα του καθενός. Το αποτέλεσμα είναι οι προεστοί να μην θέλουν να υπάρξει ενιαία στρατιωτική διοίκηση, ώστε να είναι εύκολο να στραφεί ο ένας εναντίον του άλλου.

Κάθε στάδιο επισημοποιείται από μια εθνοσυνέλευση η οποία ακολουθείται από μια διακήρυξη όπου μπορεί κανείς να δει την τάση που κάθε φορά επικρατεί. Η πρώτη γίνεται στην Επίδαυρο τέλη 21 αρχές 22. διαδικασία φαίνεται δημοκρατική αλλά στην πραγματικότητα τον πρώτο λόγο έχει η προσπάθεια κατοχύρωσης συμφερόντων διαφόρων ομάδων, παρά (ή πιο σωστά σε βάρος) αυτών του έθνους. Όταν γίνεται φανερό ότι αλλάζουν οι ισορροπίες, τότε ακριβώς  ο ξένος παράγοντας ποντάρει στο ότι λίγο χρήμα βοηθάει στην καλύτερη κατοχύρωση συμφερόντων. Κάπως έτσι, αλλά πάντα με μια σοβαρή αφορμή, άρχισαν τα δάνεια, η διαχείριση των οποίων είναι συνήθως κομβικό σημείο και βασανίζει τη χώρα μέχρι σήμερα.

Χωρίς τις απαραίτητες γνώσεις άρα κάπως αυθαίρετα, νομίζω ότι το δεύτερο στάδιο της επανάστασης αρχίζει με τον θάνατο του Μάρκου Μπότσαρη τον Αύγουστο του 23, ο οποίος εγείρει πολλά ερωτηματικά. Ο εμφύλιος δεν έχει αρχίσει ακόμη, αλλά φαίνεται ότι διακριτικά πολλοί παίρνουν θέσεις. Από αυτή τη σκοπιά το στάδιο μπορεί να χαρακτηρισθεί σαν το απαραίτητο διάστημα ηθικής ή βιολογικής εξόντωσης συγκεκριμένων σημαντικών μεν μη βολικών δε πρωταγωνιστών του αγώνα και των ιδεών που εκπροσωπούν. Ίσως ο Μάρκος ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Είναι η πιο εκρηκτική μορφή του 21 διεθνώς αναγνωρισμένος, κυριαρχεί στην Στερεά Ελλάδα και αν ζούσε τα σύνορα που θα παρέδιδε στον Καποδίστρια, κυρίως της Δυτικής Ελλάδας, θα ήταν τελείως διαφορετικά.

Κατά σύμπτωση δύο τρείς μήνες νωρίτερα είχε διακριτικά ΄΄αποσυρθεί΄΄ από το προσκήνιο ένα άλλο σημαντικό πρόσωπο του αγώνα ο Δημήτρης Υψηλάντης. Ήταν αδελφός του Αλέξανδρου, λοχαγός του Ρωσικού στρατού και είχε σταλεί  στο Μοριά από την Φιλική για να συμβάλλει στην οργάνωση των πρώτων μονάδων τακτικού στρατού. Ο χαρακτήρας του Υψηλάντη και η συμβολή του στον αγώνα είναι καταγραμμένα με λεπτομέρεια και δεν χρειάζεται να αναφερθούν. Έχει πολλές ομοιότητες με τον Μπότσαρη αλλά και μια σημαντική διαφορά. Ο Υψηλάντης σε αντίθεση με τον Μάρκο είναι φιλάσθενος, με την στάση του όμως δείχνει πιο αρρενωπός. Η γνωριμία του με τον Μαυροκορδάτο τον έκανε να αντιληφθεί, σε αντίθεση με τον Μάρκο, ότι η ΄΄πατρίδα΄΄ δεν τον έχει πλέον ανάγκη και αποσύρεται για λόγους υγείας.

Οι προεστοί βλέποντας, έστω και θολά, ότι βρίσκονται ένα βήμα πριν την αναγνώριση ενός ΄΄κρατιδίου΄΄,  πιστεύουν ότι βολεύονται και προχωρούν στο σταδιακό σπάσιμο των δεσμών με τους διακηρυγμένους σκοπούς της Φιλικής Εταιρείας. Εδώ, όπως και σε κάθε ανάλογη περίπτωση παγκοσμίως, ισχύει η ρήση ότι <<λογάριαζαν χωρίς τους ξενοδόχους>>

Όλοι ξέρουν ότι  ψυχή του αγώνα έχει αναδειχθεί ο Γέρος του Μοριά, Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Ικανότατος ηγέτης, δεν είχε χάσει καμία μάχη, αλλά πολύ ξεροκέφαλος. Είχε υπηρετήσει στον Αγγλικό στρατό φθάνοντας στον βαθμό του ταγματάρχη. Στη συνέχεια στρατολογείτε από τους φιλικούς και αγωνίζεται αταλάντευτα για την απελευθέρωση. Όλα γύρο του τα βλέπει πεντακάθαρα, αλλά παραμένει μονότονα πιστός στο στόχο του. Το τι έκανε το ξέρουμε αλλά, στα μάτια μου τουλάχιστον, ανεβαίνει από αυτά που δεν τον άφησαν να κάνει ή όσα με την δική του θέληση δεν έκανε. Για παράδειγμα οι προεστοί από φόβο για την δύναμη που θα αποκτούσε, δεν τον άφησαν μετά την κατάληψη της Τρίπολης, να καταλάβει το φρούριο της Πάτρας κάτι πολύ εύκολο για τον Γέρο και (δυστυχώς) τους άκουσε. Θα είχε τελειώσει από το 21 ακόμη η υπόθεση Πελοπόννησος, ούτε θα ακολουθούσε η τραγωδία του Μεσολογγίου . Στη συνέχεια με επιλογή του αυτή τη φορά, δεν τους ΄΄κόντυνε΄΄ όταν μπορούσε. Ήρθε λοιπόν η σειρά του, συλλαμβάνεται με  κατασκευασμένες κατηγορίες, καταδικάζεται και φυλακίζεται.

Παράξενες ιδέες σχετικά με την πατρίδα που ονειρεύεται να αναδειχθεί μετά την απελευθέρωση, απεδείχθη ότι είχε και ο Στερεοελλαδίτης οπλαρχηγός Οδυσσέας Ανδρούτσος. Μένει πάντα πιστός στο κήρυγμα της Φιλικής και υπέρμαχος του κοινωνικού χαρακτήρα της επανάστασης. Αυτά δείχνουν οι επιστολές του, προσκλητήρια στον αγώνα, οι δομές των οποίων αποτελούν μνημεία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Ορίζεται αρχικά αρχιστράτηγος Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας, κατηγορείται για προδοσία, κυρίως από τον Κωλέττη, φυλακίζεται για να δικαστεί και δολοφονείται από τον Γκούρα στην ακρόπολη των Αθηνών όπου κρατείτο (1825).

Η δολοφονία του Ανδρούτσου κλείνει την δεύτερη φάση της Ελληνικής Επανάστασης, αφού λίγο πιο πριν ο Ιμπραήμ έχει αποβιβασθεί στην Πελοπόννησο, οπότε αρχίζει η τρίτη φάση του δράματος, η οποία στην πραγματικότητα μπορεί να θεωρηθεί σαν μια μονομαχία χωρίς κανόνες του Ιμπραήμ με το δίδυμο Μιαούλη (στη θάλασσα) – Κολοκοτρώνη (στη ξηρά) . Σε αυτό το σημείο θα τολμήσω χωρίς να είμαι ειδικός σε θέματα ιστορίας, να εκφράσω μια άποψη που δεν την είδα πουθενά εκφρασμένη αλλά η οποία κατά την γνώμη μου εξηγεί και δένει με συνέπια τα μεμονωμένα γεγονότα, τις τρείς φάσεις του αγώνα (όπως τις βλέπω εγώ) και την ανάμειξη των ξένων δυνάμεων, βασιζόμενος μόνο στα σίγουρα γεγονότα.

ΤΙΠΟΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΥΧΑΙΟ

Η εξέλιξη του Ιμπραήμ είναι στενά συνδεδεμένη με αυτή του πατέρα του Μεχμέτ Αλή, Πασά της Αιγύπτου. Η καταγωγή τους είναι από την Καβάλα, διακρίνονται για τις ικανότητες τους, τις υπηρεσίες στο Σουλτάνο και αμείβονται με την θέση στο Κάιρο. Ο πατέρας είναι σπουδαίο πολιτικό κεφάλαιο και ο γιός έχει την ευθύνη του στρατού. Τα γεγονότα όμως που ακολούθησαν αποδεικνύουν ότι παρότι απέκτησαν σχετική αυτονομία, οι βλέψεις τους δεν σταματούν εδώ. Πριν από το εικοσιένα ελέγχουν, πάντα μέσα στα όρια της Οθωμανικής επικράτειας, εκτός της Αιγύπτου και την Κρήτη, καλοβλέπουν την Πελοπόννησο (και μάλλον όχι μόνο), επεκτείνονται δε προς το Σουδάν και την Αιθιοπία.

Από την εποχή του Ναπολέοντα οι Γάλλοι είχαν δείξει μεγάλο ενδιαφέρον για την Αίγυπτο και ιδιαίτερα για την δυνατότητα διάνοιξης διώρυγας στην περιοχή του Σουέζ, που θα συνδέει την Μεσόγειο με την Ερυθρά. Πολλοί Γάλλοι επιφανείς μηχανικοί ασχολούνται με την μελέτη γνωρίζοντας ότι τυχόν υλοποίηση αυτού του έργου θα δημιουργήσει παγκοσμίως εντελώς νέες συνθήκες. Οι Γάλλοι αρχικά παρουσιάζουν τις προτάσεις τους στην Πύλη αλλά όταν επανέρχονται, μετά το Βατερλό σε αρμονική συνεργασία πιά με τους Άγγλους, βρίσκουν μπροστά τους τον Μεχμέτ Αλή, ο ρόλος του οποίου προοδευτικά αυξάνει.

Φυσικά στην πραγματικότητα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την περιοχή είχαν οι Βρετανοί λόγω των Ινδιών. Φαινομενικά στο θέμα της διώρυγας  βρίσκονται ένα βήμα πίσω από τους Γάλλους αλλά μετά την πτώση του Ναπολέοντα τους ελέγχουν σε μεγάλο βαθμό. Η διείσδυση της πανίσχυρης εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών στην Ινδική χερσόνησο τις αρχές του19ου έχει ολοκληρωθεί και το εμπόριο με την Βρετανία λίγο πριν το εικοσιένα έχει απογειωθεί. Η διώρυγα στο Σουέζ θα απογείωνε και τα κέρδη. Ας συνεχίσουν λοιπόν οι Γάλλοι τη δουλειά τους.

Χωρίς να έχω κάτι χειροπιαστό αλλά με αρκετές σύγχρονες εμπειρίες από μεγάλα έργα, αντιλαμβάνομαι ότι στις επαφές των Γάλλων με τους Σουλτάνο και στη συνέχεια τον Μεχμέτ Αλή, το ουσιαστικό ενδιαφέρον το έχουν οι Βρετανοί των οποίων τελικός σκοπός είναι να ελέγξουν εκτός από την διώρυγα ολόκληρη την Αίγυπτο, άρα αρχικά πρέπει να βγάλουν από την μέση ή τουλάχιστον να περιορίσουν το ρόλο του Σουλτάνου, αναγκαστικά αφού στην Πύλη έχουν δοθεί οι πρώτες προσφορές ήδη από την εποχή του Ναπολέοντα. Γύρω λοιπόν από ένα έργο παγκόσμιας σημασίας εμπλέκονται φανερά μεν τα συμφέροντα τριών αυτοκρατοριών αλλά αν προσθέσουμε τον Μεχμέτ και τους Έλληνες Φιλικούς δια πλέκονται πέντε παράγοντες.

Τις δεκαετίες του χίλια οκτακόσια δέκα, είκοσι και τριάντα δύο παγκοσμίως σημαντικά γεγονότα κυοφορούνται στην Ανατολική Μεσόγειο: Η κατασκευή της διώρυγας στο Σουέζ και η δημιουργία κάποιου Ελληνικού κράτους. Και τα δύο είναι πολύ δύσκολα προβλήματα και αλληλοσυνδέονται, διότι οι Βρετανοί έχουν σκοπό να ελέγχουν (με κάθε τρόπο) την περιοχή όταν θα αρχίσει να λειτουργεί η διώρυγα και η πρώτη τους φροντίδα είναι να απομονώσουν τον Σουλτάνο. Το πρώτο βήμα συνεπώς των Άγγλων είναι η συνδρομή τους ώστε να ΄΄βοηθήσουν΄΄  τον Μεχμέτ στην προσπάθειά του να αποκτήσει όσο το δυνατό μεγαλύτερη  αυτονομία η Αίγυπτος.

Ο τελικός σκοπός του Μεχμέτ είναι πιο μεγάλος, θέλει να γίνει αυτός Σουλτάνος, γνωρίζει όμως τις διεθνής αντιδράσεις και σαν ικανός πολιτικός προσέχει τα βήματά του να είναι πολύ προσεκτικά και κυρίως λογικά. Η ευκαιρία του δίνεται όταν βλέπει τις δυσκολίες της Πύλης στη νότια Ελλάδα οπότε μετά την καταστροφή του Δράμαλη, σεμνά και ταπεινά προσφέρεται να βοηθήσει, όντας πεπεισμένος ότι ο στρατός του Ιμπραήμ δεν θα έχει ιδιαίτερες δυσκολίες . Με το  αζημίωτο φυσικά, βάζει όρο η Πελοπόννησος και μερικά νησιά π.χ. Ύδρα, Σπέτσες  να περιέλθουν στην δικαιοδοσία του, όπως είναι και η Κρήτη. Το πιο πιθανό ανακοινώνει το σχέδιό του στους Βρετανούς, πάντα σεμνά και σαν καλός πατέρας, για να βοηθήσουν όσο μπορούν να μην έχει δυσκολίες ο γιός του.

Η ιδέα του Μεχμέτ δεν είναι καθόλου άσχημη, ο Σουλτάνος πιστεύει ότι επιτέλους θα ελέγξει την ανταρσία, οι δε Άγγλοι την βλέπουν σαν ένα επιπλέον βήμα για την απεξάρτηση της Αιγύπτου από την Πύλη. Θεωρούν ότι είτε επικρατήσει η Ελληνική επανάσταση είτε η ιδέα του Μεχμέτ για αυτούς είναι το ίδιο, αφού απομονώνεται σημαντικά ο Σουλτάνος από την Ανατολική Μεσόγειο. Προοδευτικά βέβαια, κερδίζει έδαφος η άποψη ότι πρέπει να παρουσιασθεί η βοήθεια προς τον Ιμπραήμ σαν ένα από τα αντισταθμιστικά οφέλη των Άγγλο – Γάλλων για την συμφωνία κατασκευής της διώρυγας.

Εδώ παύει κάθε ενδιαφέρον για την Ελληνική επανάσταση, η επικράτηση της οποίας μάλλον προβλήματα θα δημιουργήσει. Τα προβλήματα που βλέπουν οι Βρετανοί έχουν σχέση με τις σχέσεις της Φιλικής εταιρείας με την Ρωσία, την ΄΄ακαμψία΄΄ των φιλικών σχετικά με τη μορφή του κράτους που θέλουν να οικοδομήσουν και κυρίως με την εκτίμηση ότι μελλοντικά θα είναι δυσμενής για αυτούς, ο ανταγωνισμός με την Ελληνική εμπορική ναυτιλία όταν θα λειτουργεί το Σουέζ. Με μόνο τα απόλυτα σίγουρα ιστορικά δεδομένα, διαπιστώνουμε ότι οι Δυτικοί ήδη από τον πρώτο χρόνο της επανάστασης έχουν πάρει την απόφασή τους.

Με αυτή τη λογική εξηγείται ο πόλεμος που διεξάγουν από το είκοσι δύο εναντίον της Φιλικής και των οπαδών της, δίνοντας κάθε είδους στήριξη στην αντίθετη παράταξη που πολλοί την αναφέρουν και αντεπανάσταση. Φημίζονται εξ άλλου παγκοσμίως για την ικανότητα διαίρεσης εθνών, ώστε να προωθήσουν τα συμφέροντά τους. Στην πραγματικότητα πιστεύω ότι προετοιμάζουν το έδαφος για να υλοποιηθεί το σχέδιο του Μεχμέτ για την κατάληψη της Πελοποννήσου κάτι που διευκολύνει τα μελλοντικά τους σχέδια. Για να φθάσουμε λοιπόν στο τρίτο στάδιο πρέπει να υλοποιηθεί το δεύτερο, δηλ. να εξοντωθούν βιολογικά ή ηθικά οι επικίνδυνοι αντίπαλοι και να προωθηθούν οι δικοί τους άνθρωποι.

Η  ΜΟΝΟΜΑΧΙΑ

Η κυρίαρχη άποψη που υπάρχει και σήμερα είναι ότι μετά την απόβαση του Ιμπραήμ στον Μοριά και τις πρώτες σημαντικές επιτυχίες του, η συνέχεια εξελίσσεται σε μία άνιση μονομαχία μεταξύ αυτού και του Κολοκοτρώνη, ο οποίος αποφυλακίζεται ακριβώς για να τον αντιμετωπίσει, με όπως όλοι πιστεύουν προδιαγεγραμμένο τέλος. Τα γεγονότα όμως ακολουθούν τον δικό τους δρόμο, ο οποίος οδηγεί πάντα στην αλήθεια, αρκεί να μπαίνουν στη θέση τους και τότε η εικόνα μιλάει μόνη της.

Το ότι ο Κολοκοτρώνης αντιμετώπισε τον εισβολέα στο έδαφος είναι σωστό, αλλά η μονομαχία είναι κάτι πιο γενικό και από την μία πλευρά έχουν πάρει θέση ο Μιαούλης στη θάλασσα με τον Κολοκοτρώνη στην στεριά και από την άλλη πλευρά στον Ιμπραήμ παραστέκονται οι τρείς αυτοκρατορίες. Παρασκηνιακά οι Βρετανοί έχουν ήδη καθαρίσει το έδαφος και Γάλλοι αξιωματικοί πλαισιώνουν τον στρατό του Ιμπραήμ στην ξηρά και στη θάλασσα.

Το καλοκαίρι του 24 ο στρατός του Ιμπραήμ επιβιβάζεται στα πλοία για να έρθει στην Πελοπόννησο. Ο συνολικός αριθμός των σκαφών που αναχωρούν από την Αίγυπτο είναι από 480 έως 500 και μεταφέρουν περίπου τριάντα χιλιάδες στρατό. Ο Μιαούλης τον Ιούνιο πιο βόρεια, επιτίθεται και καταστρέφει τον Οθωμανικό στόλο που συμμετείχε στην σφαγή των Ψαρών. Στη συνέχεια κατεβαίνει για να υποδεχθεί τον Ιμπραήμ. Το διάστημα από 25 έως 30 Αυγούστου στον κόλπο του Γέροντα γίνεται, σε δύο δόσεις, η μεγαλύτερη ναυμαχία της επανάστασης κατά την οποία εβδομήντα Ελληνικά πλοία υπό τον Μιαούλη αντιμετωπίζουν και επικρατούν 200 εχθρικών των Ιμπραήμ και Τοπάλ Πασά, βγάζοντας στοχευμένα εκτός μάχης το στόλο του Τοπάλ.

Στη συνέχεια τον Νοέμβριο επιτίθεται και καταστρέφει μοίρα Τυνησιακών κυρίως σκαφών, που συνόδευε τον Ιμπραήμ, στην Κρήτη μεταξύ νήσου Δίας και Ηρακλείου. Με αυτή την επίθεση ο Μιαούλης θέτει εκτός μάχης και τους Σαρακινούς συμμάχους του Ιμπραήμ. Την Άνοιξη του 25 αιφνιδιάζει τον αντίπαλο στη Μεθώνη καταστρέφοντας σχεδόν τριάντα πλοία και η δράση του συνεχίζεται με μικρο-επιθέσεις όλο το επόμενο διάστημα, μέχρι το Ναβαρίνο, επιφέροντας σημαντική και κυρίως μη αναπληρώσιμη  φθορά στο στόλο του Ιμπραήμ.

Οι τρείς ναυμαχίες του Μιαούλη με τον στόλο του Ιμπραήμ αποτελούν μικρό μόνο δείγμα της δράσης και των επιτυχιών του καθ΄ όλη την διάρκεια της επανάστασης. Ανέφερα τις συγκεκριμένες συγκρούσεις για να δείξω πρώτα τις ικανότητες του Μιαούλη και όσα κατόρθωσε χωρίς κανένας να ασχοληθεί ή να θεωρήσει ότι αξίζει τον κόπο να αναφερθούν. Τα επίσημα  δεδομένα μας λένε ότι ο Ιμπραήμ ξεκίνησε με 480 πλοία το καλοκαίρι του 24 και στο Ναβαρίνο τον Οκτώβριο του 27 είχε δεν είχε 80. Στις τρεις ναυμαχίες έχασε σχεδόν εκατό, τι έγιναν τα υπόλοιπα 300; Η απάντηση είναι ότι τα είχε καταστρέψει ο Μιαούλης και όσα είχαν μείνει στο Ναβαρίνο ήταν στην ουσία αποκλεισμένα και μην ξεχνάμε ότι έρχεται χειμώνας. Συνεπώς τα μαθηματικά μας λένε ότι ο Ιμπραήμ αυτά τα τρία χρόνια είχε χάσει το 83% του στόλου του.

Όταν έγινε η απόβαση στην Πελοπόννησο δεν φαινόταν να υπάρχει δυνατότητα σοβαρής αντίστασης από την Ελληνική πλευρά και ο Ιμπραήμ φθάνει με συνοπτικές διαδικασίες στην Τρίπολη. Μετά από αυτή την  εξέλιξη οι προεστοί αντελήφθησαν ότι η επανάσταση (άρα και οι ίδιοι), με την παράλογη πολιτική που ακολούθησαν τα δύο τελευταία χρόνια, χάνεται. Βλέπουν την έλλειψη ηγεσίας στο στρατό και αποφυλακίσουν άμεσα  τον Κολοκοτρώνη, αναγνωρίζοντας ότι είναι ο μόνος που μπορεί να κάνει κάτι. Η εξαιρετικά επιπόλαιη αλλά ΄΄βολική για αυτούς΄΄ πολιτική των τοπικών οπλαρχηγών είναι βούτυρο στο ψωμί του Ιμπραήμ και η τακτική του προσκυνήματος που εφαρμόζει, είναι αρκετή για να καταλάβει όλη την επικράτεια χωρίς να χρειαστεί να δώσει καμία μάχη.

Ο Κολοκοτρώνης συγκεντρώνει γρήγορα μερικές εκατοντάδες μαχητές και τον Νικηταρά, ξέροντας ότι για την ώρα δεν μπορεί να κάνει τίποτα άλλο εκτός από ανταρτοπόλεμο, ενεργοποιεί τον Δημήτρη Υψηλάντη ο οποίος οργανώνει την άμυνα του Ναυπλίου και με τον Πετρόμπεη στη Μάνη, αρχίζουν σχεδόν από την αρχή τον αγώνα. Το σημείο καμπής είναι η νίκη των Υψηλάντη – Μακρυγιάννη στους Μύλους κοντά στο Άργος και ο αδυσώπητος αγώνας του Κολοκοτρώνη κατά του προσκυνήματος. Οι συνεχείς μικρο-επιθέσεις του Γέρου σε διάφορες φρουρές του Ιμπραήμ είχαν επίσης σημαντικό αποτέλεσμα. Ο αιφνιδιασμός ήταν ο παράγοντας που έφερνε  επιτυχία αφού ήταν αδύνατο να τις προβλέψουν ή να τις αντιμετωπίσουν και οι απώλειες όσο περνάει ο καιρός μεγαλώνουν.

Μετά την κατάληψη του Μεσολογγίου το 26 και την επιστροφή του στον Μοριά, ο Ιμπραήμ δεν μπορεί να σταυρώσει νίκη. Η εκστρατεία στη Μάνη εξελίσσεται σε καταστροφή. Ηττάτε διαδοχικά σε τέσσερες μάχες στο Δυρό, στις μάχες της Βέργας, στην Καστάνιτσα και στον Πολυάραγο με μεγάλες απώλειες. Την επόμενη χρονιά έχει χάσει κάθε δυνατότητα επίθεσης, κλείνεται στα κάστρα, περιοριζόμενος μόνο σε ληστρικές επιδρομές. Δεν έχει πλέον ούτε δυνατότητα επαρκούς εφοδιασμού από την Αίγυπτο. Ο απολογισμός της εκστρατείας χονδρικά μας λέει τα εξής: Ο Ιμπραήμ αποβιβάζεται στο Μοριά με 35.000 στρατό, οι ενισχύσεις που έρχονται αυτά τα δύο χρόνια είναι περίπου 25.000 άνδρες. Τις αρχές του Οκτωβρίου και λίγο πριν την ναυμαχία στο Ναβαρίνο ο Ιμπραήμ έχει όλο και όλο περίπου πέντε με δέκα χιλιάδες άνδρες, σκορπισμένους σε μερικά κάστρα με μόνη επιλογή να τα υπερασπισθούν με κάθε τρόπο. Και έρχεται χειμώνας. Τα μαθηματικά μας λένε ότι έχει χάσει πάνω από 80% των ανδρών του στρατού ξηράς που του διέθεσαν.

Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΣΤΟ ΝΑΥΑΡΙΝΟ

Η πτώση του Μεσολογγίου δυνάμωσε το κύμα συμπάθειας στην Ευρώπη σχετικά με το Ελληνικό ζήτημα. Κατά σύμπτωση το 1826 στη Ρωσία ορκίζεται νέος Τσάρος ο Νικόλαος Α΄. Με την ανάληψη των καθηκόντων του, ξεκαθαρίζει στους Άγγλους ότι θα δουλέψει για την ανεξαρτησία της Ελλάδας. Είναι μια πολύ σημαντική απόφαση η οποία αλλάζει όλα τα δεδομένα. Φυσικά η περιρρέουσα ατμόσφαιρα δεν επέτρεπε στους Άγγλους να φέρουν αντίρρηση και δέχονται να συμμετάσχουν με τους Γάλλους στην κοινή προσπάθεια δημιουργίας ενός αποδεκτού Ελληνικού κράτους.

Οι Βρετανοί βεβαίως έχουν και τους δικούς τους λόγους για να συμφωνήσουν με τον Τσάρο. Γνωρίζουν πολύ καλά σε τι κατάσταση περιέρχεται προοδευτικά ο Ιμπραήμ στο Μωριά. Για να έχουν σαφή αντίληψη των γεγονότων, μοίρα του στόλου τους μαζί με Γάλλους περιπολεί στην Μεσόγειο ήδη από την αρχή της επανάστασης. Είναι γνωστό ότι την εποχή της σφαγής της Χίου, η μοίρα του κοινού Άγγλο – Γαλλικού στόλου βρίσκονταν στο νησί και παρακολουθούσε την πρόοδο των εκκαθαρίσεων. Αυτό που αλλάζει με την συμφωνία του 26 είναι ότι στις περιπολίες συμμετέχει και Ρωσικός στολίσκος.

Το καλοκαίρι του 27 ξέρουν από πρώτο χέρι την πραγματική κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει ο Ιμπραήμ και στο Λονδίνο συμφωνούν καταρχήν να δοθεί ένα είδος αυτονομίας στην Ελλάδα και την εγγύηση για ασφαλή αποχώρηση των Οθωμανών προς την Αίγυπτο ή την Πόλη. Την πρόταση φέρνει στους εμπόλεμους ο Κόρδιγκτον με σαφής οδηγίες από την Βρετανική κυβέρνηση. Την πρόταση δέχεται άμεσα η Ελληνική πλευρά περί τα τέλη Ιουνίου ο δε Ιμπραήμ δεν απαντά ζητώντας περιθώριο ώστε να λάβει οδηγίες.

Τον Οκτώβριο ο κοινός στόλος φθάνει στο Ναβαρίνο για να πάρει την απάντηση του Ιμπραήμ, εκείνος όμως γνωρίζοντας τις επιδιώξεις των Βρετανών δεν εμφανίζεται. Οι απεσταλμένοι δέχονται πυροβολισμούς από τα Αιγυπτιακά σκάφη, ο Άγγλο- Γαλλικός στόλος μπαίνει στον όρμο χωρίς να σταματήσει η ένταση και η επέμβαση των οκτώ πλοίων του Χέιδεν μετατρέπει το ναυτικό επεισόδιο σε πραγματική ναυμαχία. Ο Αιγυπτιακός στόλος έχει καταστραφεί και την άλλη μέρα ο Ιμπραήμ σώζει τα προσχήματα υπογράφοντας συμφωνία ανακωχής, χωρίς να δεχθεί την Ελληνική αυτονομία.

Μετά την ναυμαχία και την καταστροφή του στόλου του, ο Ιμπραήμ κλείνεται στα κάστρα που ελέγχει και περιμένει οδηγίες από τον πατέρα του και τον Σουλτάνο οι οποίοι έχουν υποτίθεται κοινή γραμμή. Αλλά αυτό είναι λάθος, άλλα τα θέλω της Πύλης άλλες οι πραγματικές επιδιώξεις του Μεχμέτ. Ο Ιμπραήμ, δηλαδή ο Μεχμέτ, δεν περίμενε την επίθεση αλλά όπως αποδείχθηκε ούτε η Βρετανική άρχουσα τάξη (βλέπε εταιρεία Ανατολικών Ινδιών) ήθελε αυτή την εξέλιξη, η οποία όπως αποδεικνύεται είναι αποκλειστικά έργο του Χέιδεν, των εντολών του νέου Τσάρου και γενικότερα των Ρωσικών συμφερόντων.

Άμεση ήταν η αντίδραση στο ενδεχόμενο αύξησης της Ρωσικής επιρροής στην περιοχή και άρχισε η απονομή ευθυνών. Ο ναύαρχος Κόρδιγκτον είναι το πρώτο θύμα. Δεν θεωρούνται πειστικές οι εξηγήσεις του και αποστρατεύεται. Την ίδια τύχη έχει και η κυβέρνηση του Κάνινγκ την οποία διαδέχεται η νέα, υποτίθεται  φιλικότερα προσκείμενη στους Οθωμανούς, συντηρητική κυβέρνηση Ουέλινγτον. Ο ίδιος (Ιανουάριος του 28) στις προγραμματικές δηλώσεις χαρακτηρίζει την ναυμαχία στο Ναβαρίνο ως ΄΄απρόοπτο συμβάν΄΄ (untoward event).

Μετά από αυτά ο Σουλτάνος Μαχμούτ πείθεται ότι για την εξέλιξη στο Ναβαρίνο την ευθύνη την έχει η Ρωσία και παίρνει την απόφαση να κλείσει τα στενά για τα Ρωσικά σκάφη. Επακόλουθο αυτής της απόφασης ήταν το τέλος Απριλίου του 28 να αρχίζει ο νέος πόλεμος Ρωσίας Τουρκίας σε δύο μέτωπα: Βαλκάνια και Καύκασο. Τον Σεπτέμβριο του 29 στο μέτωπο της Βαλκανικής οι Ρώσοι έχουν καταλάβει την Αδριανούπολη  φθάνοντας περίπου 60 χιλιόμετρα από την Πόλη και στο άλλο μέτωπο διέρχονται τον Καύκασο φθάνοντας στην Τραπεζούντα. Κάτω από αυτές τις συνθήκες υπογράφεται μεταξύ των δύο εμπόλεμων αυτοκρατοριών η σχετική συνθήκη, σε ένα από τα άρθρα της οποίας συμφωνείται και η πλήρης ανεξαρτησία της Ελλάδας.

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Μετά την πτώση του Μεσολογγίου και την τροπή που έχει πάρει η κατάσταση μετά την  επιστροφή του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, όλοι αντιλαμβάνονται ότι είναι θέμα χρόνου η δημιουργία Ελληνικού κράτους. Ο Ιμπραήμ το μόνο που μπορεί να κάνει μετά την καταστροφή στην Μάνη, είναι να κλεισθεί σε οχυρές θέσεις περιοριζόμενος σε επιδρομές. Σε αυτό το κλίμα τον Απρίλη του 27 συνέρχεται, μετά από δύο αναβολές, στην Τροιζήνα η τρίτη εθνοσυνέλευση η οποία εκλέγει τον Ι. Καποδίστρια πρώτο κυβερνήτη της Ελλάδας για διάστημα επτά ετών μετά από πρόταση των Κολοκοτρώνη και Καραϊσκάκη.

Ο Καποδίστριας έρχεται στο Ναύπλιο τον Ιανουάριο του 28, μετά από μία ΄΄παράξενη συνάντηση΄΄ με τον Κόρδιγκτον στην Μάλτα. Είναι σίγουρος για τον Μοριά και μερικά νησιά αλλά μετά και τον επίσης ΄΄παράξενο΄΄ θάνατο του Καραϊσκάκη λίγες εβδομάδες μετά, τίποτα δεν είναι σίγουρο ούτε για την Στερεά. Θέτει συνεπώς σε κάθε ευκαιρία το θέμα των συνόρων του κράτους, τα οποία ορίζει τουλάχιστον μέχρι Αμβρακικό – Παγασητικό με την Κρήτη. Τον Ιούλιο του 28 συζητάει με τον Κόρδιγκτον για το θέμα της αποχώρησης του Ιμπραήμ χωρίς να απαιτηθούν εχθροπραξίες. Για την επίλυση του θέματος ο Κόρδιγκτον είχε συνάντηση με τον Μεχμέτ Αλή στην Αλεξάνδρεια τον Αύγουστο του 28, όπου υπεγράφη μία συμφωνία.

Τελικά τα γεγονότα εξελίσσονται πολύ γρήγορα και αντί για αυτά τον Σεπτέμβριο αποβιβάζεται στο Μοριά ο Γάλλος Στρατηγός Μεζόν με 15.000 στρατό ο οποίος αναγκάζει τον Ιμπραήμ να τα μαζέψει. Έτσι τον Σεπτέμβριο του 28 ο Ιμπραήμ αποχωρεί από τον Μοριά με 6000 άνδρες, την φρουρά του και έμειναν για λίγες βδομάδες χίλιοι περίπου Τούρκοι στο φρούριο του Ρίο. Στη συνέχεια την πολιτική του Καποδίστρια επικυρώνει η Δ΄ εθνοσυνέλευση τον Ιούλιο του 29.

Το διάστημα αυτό (28 -29) φαίνεται αρκετά σκοτεινό με την έννοια ότι ο Ελλαδικός χώρος δεν είναι κράτος αλλά χώρος ο οποίος, παρότι στην πραγματικότητα είναι, δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί ακόμα και ως αυτόνομος. Ο Καποδίστριας όπως όπως προσπαθεί να δημιουργήσει κράτος, όχι από το μηδέν αλλά από πολύ πιο κάτω. Ο Ιμπραήμ καταστρέφει ότι μπορεί και όποιον καταφέρει να συλλάβει τον πουλάει στα σκλαβοπάζαρα. Οι Βρετανοί επιμένουν σε ένα αυτόνομο Μοριά με τα δύο νησιά ( Ύδρα- Σπέτσες) και ετήσιο φόρο στο Σουλτάνο. Μετά τον θάνατο του Καραϊσκάκη η κατάσταση στη Στερεά είναι απελπιστική και φαίνεται ότι θα πηγαίναμε προς υλοποίηση του Βρετανικού σχεδίου αν δεν παρέμβαινε στη Στερεά για να σώσει ότι ήταν δυνατόν, ο Δ. Υψηλάντης με εντολή του Κυβερνήτη. Στις 12 -9 -29 γίνεται η τελευταία μάχη του αγώνα στην Πέτρα Βοιωτίας. Το σκηνικό συμπληρώνει η επιμονή των πλοιοκτητών για την απαίτηση απόκτησης ειδικών προνομίων στα πλαίσια του νέου κράτους.

Την επόμενη χρονιά η κατάσταση στην ΄΄Ελλάδα΄΄ γίνεται στην κυριολεξία εκρηκτική. Η αιτία είναι ένα πρωτόκολλο που υπογράφεται στο Λονδίνο τον Φεβρουάριο μεταξύ των τριών ΄΄προστάτιδων΄΄ αυτοκρατοριών, το οποίο ορίζει Ελληνικό κράτος με σύνορα μέχρι τους ποταμούς Σπερχειό – Αχελώο. Σε αυτό ορίζεται ότι το πολίτευμα του νέου κράτους θα είναι η Μοναρχία με ηγεμόνα ο οποίος θα έχει τον τίτλο <<Ηγεμών Κυριάρχης της Ελλάδος>>. Για να προκηρυχθεί η θέση μεταξύ των Βασιλικών οίκων της Ευρώπης έπρεπε να φύγει από την μέση ο Καποδίστριας και επειδή οι Αυτοκρατορίες αυτές τις μεθόδους γενικά τις απεχθάνονται,  περιορίζονται στο να διαμορφώσουν το κλίμα και να αναθέσουν την εκτέλεση σε πρόθημα Ελληνικά χέρια. Η χώρα τελικά απαλλάχθηκε από τον τύραννο στις 27 – 9 – 31. Το αστείο είναι ότι ο Βασιλιάς που μας προέκυψε είναι πραγματικά ΄΄Ηγεμών΄΄ της Ελλάδος, αλλά πίσω από την σκηνή αυτός που θα κινεί τα νήματα από εδώ και πέρα, δηλ. ο  πραγματικός ΄΄Κυριάρχης΄΄ της χώρας, είναι η Βρετανία.

Ο Θάνατος του Καποδίστρια είναι το τέλος των σκοπών και των οραμάτων της Φιλικής εταιρείας κυρίως ως προς τον κοινωνικό προσανατολισμό του νέου κράτους. Βέβαια μερικές σπίθες υπάρχουν και σιγοκαίνε ακόμη μέχρι και σήμερα. Η τελευταία συντεταγμένη δράση της εταιρίας ίσως είναι η απαίτηση απόκτησης συντάγματος δώδεκα χρόνια αργότερα (Μακρυγιάννης 1843).

ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΑΝ

Η εικόνα των σκοπών της επανάστασης και του τι προέκυψε θα είναι αρκετά θολή αν δεν δούμε τι ακολούθησε στην περιοχή τις επόμενες δεκαετίες. Μόνο έτσι θα φανούν οι λόγοι και οι δυνάμεις (τα συμφέροντα) που έδρασαν κατά την διάρκεια των ταραγμένων χρόνων της επανάστασης, ώστε να πάρουν τα γεγονότα την τροπή που πήραν.

Την επιστροφή του Ιμπραήμ στην Αίγυπτο ακολουθεί άμεσα αναδιοργάνωση του στρατού και ο Μεχμέτ Αλή φανερώνει την κρυφή επιθυμία του. Θέλει να γίνει Σουλτάνος στην Πόλη και αφού απέτυχε να κινηθεί κατά της Πύλης μετά την απρόσμενη ήττα στον Μοριά, το 1831 οργανώνει εκστρατεία από τα Ανατολικά. Ο Ιμπραήμ καταλαμβάνει εύκολα την Συρία,  συνεχίζει και στο Ικόνιο συντρίβει τον Οθωμανικό στρατό. Την πορεία του προς την Πόλη σταματούν οι Ρώσοι ενεργώντας για λογαριασμό και των Άγγλο- Γάλλων, σώζοντας τον Σουλτάνο. Το 1839 οι Αιγύπτιοι εκστρατεύουν εκ νέου, για να επαναληφθεί άλλη μια φορά η ίδια ιστορία.

Το 1831 λοιπόν είναι κομβική χρονιά για όλους τους εμπλεκόμενους. Οι Άγγλο – Γάλλοι θέλουν την διώρυγα, ο Μεχμέτ θέλει να διαπραγματευθεί τους όρους της σύμβασης σαν Σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και όχι σαν ένας, έστω αυτόνομος, Πασάς. Ο Καποδίστριας βλέπει την αδυναμία του Σουλτάνου και προωθείται ΄΄διακριτικά΄΄ προς τα βόρεια, επαναλαμβάνει δε συνεχώς ότι τα όρια του Ελληνικού κράτους φθάνουν από την Ήπειρο και την Θράκη μέχρι την Κύπρο. Οι άλλοι δεν θέλουν ούτε να σκεφθούν αυτά τα ενδεχόμενα και προσπαθούν με κάθε τρόπο να ελέγξουν τις εξελίξεις και τον Μεχμέτ αναλαμβάνουν να τον σταματήσουν οι Ρώσοι τον δε Καποδίστρια τον βγάζουν από την μέση οι Άγγλο-Γάλλοι.

Οι Ιμπραήμ και Μεχμέτ Αλή πεθαίνουν κατά τα τέλη της επόμενης δεκαετίας και ο διάδοχός τους τελικά υπογράφει την σύμβαση διάνοιξης της διώρυγας. Σχηματίζεται εταιρεία για την διαχείριση της διώρυγας το 50% της οποίας ελέγχει η Αίγυπτος, το 5% περίπου ο Σουλτάνος και το 45% τα Γαλλικά συμφέροντα. Οι εργασίες αρχίζουν τα μέσα της δεκαετίας του 1850 και διαρκούν περίπου δέκα χρόνια. Όλο αυτό το διάστημα οι Βρετανοί μένουν στο παρασκήνιο αλλά καθόλου αμέτοχοι. Εφαρμόζουν και στη Αίγυπτο την απόλυτα πετυχημένη μέθοδο που εφάρμοσαν στο νεοσύστατο Ελληνικό κράτος, την μέθοδο των δανείων. Φυσικά αυτή η μέθοδος δεν έχει αποτέλεσμα σε ηγεσίες σαν του Μεχμέτ Αλή ή του Καποδίστρια. Ο διάδοχος του Μεχμέτ, με το πολύ μυαλό, φρόντιζε να περνάει πιο καλά με δάνεια από τους Άγγλους και όταν ήρθε η ώρα της πληρωμής τους αποπλήρωσε με τις μετοχές της διώρυγας. Με αυτό τον απλό τρόπο οι Βρετανοί  παίρνουν τον έλεγχο του Σουέζ.

Δεν αργούν να βρουν αφορμές, για να προστατεύσουν την διεθνή ναυσιπλοΐα, να στείλουν στρατό στην περιοχή, με τον οποίο στη συνέχεια καταλαμβάνουν ολόκληρη την Αίγυπτο. Δεν ξεχνούν όμως και τις ΄΄απαιτήσεις΄΄ του Καποδίστρια σχετικά με την Κύπρο. Το 1853 πάντα μαζί με τους Γάλλους βοηθούν τους Οθωμανούς να ανακαταλάβουν την Κριμαία, όντας σίγουροι για το τι θα ακολουθήσει.

Πράγματι εικοσιπέντε χρόνια αργότερα (1877) οι Ρώσοι επανέρχονται με σημαντικές επιτυχίες και απειλούν εκ νέου την Πόλη. Οι Βρετανοί μεσολαβούν για να βοηθήσουν τον Σουλτάνο με το αζημίωτο όμως: Αγοράζουν από τους Τούρκους την Κύπρο σε τιμή ευκαιρίας για την θωράκιση της άμυνας της διώρυγας.

Μπαίνουμε έτσι στην Βικτωριανή εποχή της Βρετανίας με τα υπερκέρδη από το εμπόριο με την Ινδία να εκτοξεύονται, κάτι που θα ήταν πρακτικά αδύνατο χωρίς την Φιλική Εταιρεία και την Ελληνική επανάσταση από την μία και τον Μεχμέτ Αλή από την άλλη. Αντίθετα στα όρια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας  προβάλει επιτακτικά το Ανατολικό ζήτημα.